درسهای رشته گیاهان دارویی در مقطع کارشناسی

بسم الله الرحمن الرحیم

لطفا تا آخر و كامل بخونید. ضرر نداره

با سلام خدمت دوسنان و سروران گرامی

امروز كه دارم این مطلب رو در وبلاگ میگذارم، روزی خودم آرزو داشتم كه وبلاگی رو ببینم كه در مورد گیاهان دارویی باشه و بتونم این اطلاعات رو در اونجا ببینم. این قدر این رشته گیاهان دارویی در كشور ایران مورد بی توجهی قرار گرفته كه واقعا جای بسی تاسف است. البته در چند سال اخیر توجه زیادی به این رشته شده، حتی سالانه كنگره هایی به همین مناسبت در ایران برگزار میشه مثل همین سومین دوره كنگره گیاهان دارویی در دانشگاه شاهد كه قراره در دوم و سوم آبان همین امسال برگزار بشه. ولی با كمی تامل بازم میبینیم كه خیلی كم كار شده در این رشته و حتی این كنگره هایی كه          می گذارند زیاد برای عام مفید نیستند. .نمیگم مفید نیستند اما خیلی كم.  من آرزو دارم كه این رشته یكی از بهترین رشته های ایران بشه. این وبلاگ هم برای این ایجاد كردم تا حرفای دلمو بزنم. تا حرفایی رو بزنم كه برای شنیدن اونها نیاز به گوش نداریم. بلكه باید با چشم دید.

خوب حالا بریم سر اصل مطلب:

هما نطور كه میدونیم رشته گیاهان دارویی در مقطع كاردانی در بیش از بیست شهر ایران ( دانشگاه آزاد) دایر می باشد.

كسی نیست كه بطور پیوسته لیسانس قبول بشه. پیوسته یعنی اینكه مستقیم لیسانس نداریم. اول كاردانی میخونیم و بعد از اون باید كنكور بدیم و كارشناسی قبول بشیم.( كارشناسی ناپیوسته)

 كارشناسی رشته علمی كاربردی تولید و بهره برداری گیاهان دارویی و معطر در دانشگاه آزاد واحد های ( تنكابن-بیرجند-كاشمر-گناباد) برای كنكور سال86 دایر میباشد.

البته سال قبل در دفترچه، واحد زاهدان هم بود كه اكنون این واحد در دفترچه كنكور سال 86 نیست. من خودم دانشجوی واحد زاهدان در مقطع كارشناسی ناپیوسته هستم. یك روز فكر می كردم قبولی در كارشناسی این رشته خیلی سخته ( با وجود علاقه شدید). درس خوندم ولی نه به شدت وقتی امتحان ترم میدادم. خدا خواست و با رتبه 2 در انتخاب اول كه زاهدان بود قبول شدم. وقتی من انتخاب رشته كردم چون از كنكور می ترسیدم زاهدان انتخاب اولم بود-بیرجند دوم و تنكابن سوم. تازه اینو بگم كه خیلی از دانشجوها هم در همین رشته قبئل شدن و نیومدند.

فقط سه تا انتخاب بود كه میتونستم انجام بدم و شهر ها هم 3 تا بیشتر نبود.

خیلی جالب بود برام .به خودم میگفتم بیشتر از 20 تا شهر كاردانی داره ولی در مقطع كارشناسی 3 تا شهر بیشتر نیست... چیكار كنم.؟!؟!؟!؟! ولی به خدا قبولی اونقدرا هم كه فكر می كردم سخت نبود. خیلی از دوستام رفتن رشته تولیدات گیاهی.  رشته گیاهان دارویی در كنكور دانشگاه سراسری در مقطع كارشناسی وجود نداره !!!

من قصد دارم یك سری اطلاعاتی به شما بدم كه بتونه كمكتون كنه تا راحتتر در كنكور قبول بشید.

از موارد امتحانی شروع میكنیم:

زبان و ادبیات فارسی با ضریب یك

فرهنگ و معرف اسلامی با ضریب یك

زبان خارجه با ضریب یك

شناخت گیاهان دارویی و معطر با ضریب سه

اكولوژی گیاهان دارویی و معطر با ضریب سه

زراعت گیاهان دارویی و معطر با ضریب دو

روشهای بهره برداری از گیاهان دارویی و معطر مرتعی و جنگلی با ضریب دو

آشنایی با ماشین آلات و تجهیزات استحصال مواد مؤثره با ضریب دو

گیاه پزشكی (حشره شناسی،علف های هرز، آفات ، بیماریهای مهم زراعی و باغی با ضریب دو

ژنتیك و اصلاح نباتات با ضریب دو

همین ها درسایی هستن كه باید بخونیم تا كارشناسی قبول بشیم.

در ضمن من هم جند نمونه سوال از كنكورهای قبلی رو دارم وبرای كنكور خوندم. هر كسی هم كه دوست داره به من ایمیل بزنه تا من هر جوری كه دوست داشت براش بفرستم. (اسكن، تایپ و ...)

برای درس های عمومی مثل ادبیات فارسی و ... شما می توانید از كتاب مدرسان شریف كاردانی به كارشناسی استفاده كنید.(آدرس برای خرید: تهران.میدان انقلاب، روبروی درب اصلی دانشگاه تهران، پاساژ فروزنده،طبقه هم كف، پلاك 329 تلفن 66460938)  من این كتاب رو استفاده كردم واقعا خیلی خوب و مفید هست و ارزش داره كه این كتاب رو خرید. البته قیمتش یك كم بالا هست (هفت هزار تومان) ولی به نسبت خرجی كه این رشته داره هیچ است. برای كتاب های تخصصی من كتاب های دكتر رضا امید بیگی 3 جلدی رو معرفی میكنم. چون اكثر سوالات از اونجا میاد. كتاب زراعت عمومی محمد رضا خواجه پور هم كه استاد دانشگاه اصفهان هستند هم بسیار مفید است. برای درس های دیگه هم خوندن جزوه كافی هست.  برای بعضی درسا هم مثل ژنتیك شما میتونید جزوه های درس ژنتیك رو گیر بیارید و یا یك كتب كه ژنتیك رو به طور مختصر توضیح داده خریداری كنید. سوالات ژنتیكی موجود در كنكور شباهت كمی با مبحث ژنتیكی دبیرستان وكتاب های پیش دانشگاهی داره.

یك چیزی كه حتما باید بدونید این هست شهریه این رشته به نسبت رشته های دیگر بسیار بالاست. شهریه ثابت كاردانی به كارشناسی برای من كه ورودی سال 85 (بهمن ماه) نزدیك به 400 هزار تومان بود یعنی با شهریه متغیر چیزی حدود به 800 هزار تومان میشه. كه نسبتا هزینه بالایی هست.

خیلی از دوستان همونطور كه گفتم بنا به دلایلی میرن و در رشته تولیدات گیاهی تحصیل می كنند. با احترام به دانشجویان و فارغ التحصیلان این رشته باید بگم كه رشته گیاهان دارویی خیلی پردرآمد تر و پر مزایاتر از رشته تولیدات گیاهی می باشد. این حرف من نیست، صحبت اساتید مربوطه می باشد. ولی دوست عزیز اگه از رشته گیاهان دارویی كه در آن تحصیل كردی زیاد خوشت نمیاد ولی با این وجود میخوای ادامه تحصیل بدی، بهترین انتخاب برای شما رشته تولیدات گیاهی هست. شما میتونید از بین 34 شهر ( منبع: دفترچه كنكور دانشگاه آزاد سال 86) 3 شهر انتخاب كنید. البته احتمال قبولیتون خیلی بالاتر میره. ولی اگه واقعا به این رشته علاقه دارید باید بگم كه واقعا یكم سعی و تلاش شما رو به هر جا كه بخواین میرسونه.

نمیدونم تا چه حد تونستم نیازهای شمارو برطرف كنم. اگه مشكلی داشتین حتما بگید تا من در حد امكان حل كنم.

دوستدار همه طبیعت دوستان        پژمان قاسمی نژاد    سیزدهم شهریور هزار و سیصد و هشتاد و شش خورشیدی

سلام به همه دوستان

ثبت نام  کنکور دانشگاه آزاد- کاردانی به کارشناسی شروع شده و تا ۲۲ شهریور هم ادامه داره و از طریق اینترنتی ثبت نام انجام می پذیرد.

به زودی در این وبلاگ اطلاعاتی در مورد رشته کارشناسی ناپیوسته گیاهان دارویی ارئه می دهم. همچنین شهر هایی را که این رشته در آنجا دایر می باشد را معرفی میکنم. البته الان واحهای تنکابن - بیرجند -گناباد و کاشمر در دفترچه می باشند. منتظر اطلاعات ئیگر باشید.

اگر کسی سوالی هم داره من در خدمتم.

قابلـیت ردیـابی مواد اولیه گیاهی

قوانـین جـدید WHO و مقـررات اتحـادیه اروپا در خصـوص قابلـیت ردیـابی مواد
 اولیه گیاهی: فرصتی برای اصلاح كیفیت و سلامت مواد اولیه گیاهان داروئی

Betti, G.*, Schmidt, M. **, and Thomsen, M. ***

* Medicinal and Aromatic Plants R&D, 2000 Rte des Lucioles, F-06901 Sophia Antipolis, France
** Herbresearch, Im Westfeld 29, D-33428 Harsewinkel, Germany
*** Graduate School of Integrative Medicine, Swinburne University of Technology, Melbourne, Australia

مقـدمـه
 درحال حاضر هنوز گیاهانی که کشت می شوند و یا بصورت وحشی جمع‌آوری میگردند در شرایط كاملاً خارج از كنترل میباشند  .(Lange 2004)احتمال تقلب، تنها یك طرف مشكل است، موضوع اثرات و سمیت گیاهان دارویی وقتی میتواند مورد بحث قرار گیرد كه مسئله تركیبات و تكرار پذیری كیفیت مورد نظر آن حل شده باشد. همچنین چنانچه در اثر كیفیت نازل گیاهان، عوارض زیان‌آوری حادث گردد، افرادی كه با عدم انجام كنترلهای مناسب در همان ابتدا عملاًًً عامل بروز مشكل شدند به همان اندازه زیان خواهند دید كه تولیدكنندگانی كه اصرار بر كنترل كیفیت دارند. دستورالعمل جدید درمورد جمع‌آوری گیاهان به عنوان مواد اولیه توسط كشورهای اتحادیه اروپا اخیراً به اجرا گذاشته شده است. دستورالعمل‌های اتحادیه اروپا به شماره178/2002/EC  وNTA Vol 2B Ed.July 2003  قابلیت ردیابی مواد اولیه گیاهی را برای استفاده در مواد غذائی و داروئی تنظیم كرده‌است و دستورالعمل WHO به عنوان GACP (روش كشت و جمع‌آوری مطلوب گیاهان) روشهای بهره‌برداری و جمع‌آوری گیاهان را تعریف كرده است (WHO 2003). درهردو راهبرد، قابلیت ردیابی و روش جمع‌آوری گیاهان، باید به طور واضح برای تمامی زنجیره تولید گیاهان دارویی تا داروهای گیاهی،از ابتدا تا انتهای محصول نهایی، انجام پذیرد.

عمده دستورالعملهای جدید عبارتند از:

• شناسائی قطعی بوتانیكی گیاهان دارویی 

• انتخاب رقمهای مناسب برای استفاده در محصولات نهائی

• كاهش خطرات ناشی از تقلب و بنابراین كاهش سمیت‌های نا خواسته

• بهبود تکرار پذیری اثرات بالینی گیاهان داروئی

• محافظت از محیط زیست

در اقدامی پیش رس، قبل از اجرای دستورالعملهای جدید، ما اقدام به برقراری ”روش ردیابی كیفی” (Traceability) كامل برای دسته‌ای از گیاهان دارویی نموده و به موازات آن بهترین رقمها را انتخاب كرده و در حد امكان ضوابط كشت بیو- ارگانیك را نیزرعایت نموده ایم .

شنـاسـایی قطـعی بوتانیـكی گیـاهـان

هیچ تضمینی وجود ندارد كه گونه ذكر شده بر روی لیبل بسته‌بندی محصولات، دقیقاً همان گونه‌ گیاهی باشد كه واقعاً در بسته‌بندی وجوددارد.

مثال: شیرین بیان Glycyrrhiza glabra

بعضاً گیاه شیرین‌بیان بالیبل Glycyrrhiza glabra Ph.Eur.در برخی از مناطق و خصوصاً بعضی مراودات تجاری، حاوی مقادیر كم و زیاد از سایر گونه های این گیاه و بویژه نوع روسی آن بنامG.uralensis  میباشد (Schöpk2003).
درپروژه تهیه این گیاه از ایران, رعایت ردیابی كیفی و استمرار كیفیت بالای شیرین‌بیان به راحتی قابل اجرا بوده است)

مثال :دم اسب Equisetum arvense

گونه‌های مختلفی تحت نام” arvense “(Hiermann 2003) جمع‌آوری میشوند كه بعضی از آنها  گونه‌های بالقوه سمی همانند Equsiteum palustreهستند(Veit 1987).  دستیابی به روش ردیابی گیاهEquiseteum arvenseیكی از بخش‌های بزرگ پروژه گروه تحقیقاتی ما بود كه به نتیجه رسید. گیاهی كه در حال حاضر توسط شركت   Herbresearchتولید میشود مطابق روش GACP (روش كشت وجمع‌آوری مطلوب گیاهان) در فرانسه كشت میگردد. تولید این گیاه در مزارعی كه صرفاً به گیاه دم اسب اختصاص داده شده است صورت میپذیرد و این محصول میتواند به روش بیو- ارگانیك، بدون استفاده از آفت‌كش‌ها و علف‌كش‌ها نیز تولیدگردد.
          
مثال: Eleutherococcus senticosus
مثالهای برجسته‌ای كه بیانگر نیاز به استانداردهای كیفی در شناسایی بوتانیكی گیاه باشد در مقالات مربوط به مراقبت‌های گیاهی به چشم میخورد. یكی از این نمونه‌ها، اختلاط گیاه Eleutherocococus senticosus با Periploca sepium میباشد، كه به علت سوء تعبیر نام گیاه  ”wu-jia-pi“ ، یك گیاه سنتی چینی بوده که البته به طور واضح نمونه‌ای  از عدم كنترل كیفی میباشد(Awang1996). بزرگترین خطری كه با چنین مسائلی پیش میآید عدم تطبیق لیبل بسته‌بندی با گیاه  محتوی آن بوده که منجر به بروز عوارض نا خواسته و خطرات احتمالی میگردد. یكی دیگر از پروژه‌های ما, بدست آوردن روش ردیابی كیفی این گیاه  بوده است. در حال حاضر تعداد مختلفی از این گیاه از نواحی گوناگون مورد بررسی قرار گرفته است.

مثالHarpagophytum procumbens :
اشتباه بوتانیكی در تشخیص گیاهان عموماً ‌بصورت عمدی بوده و بنا به دلایل اقتصادی و سیاسی میباشد. یك مثال واضح گیاه Devil's clow میباشد كه به استناد فارماكوپه اروپا گونه نامیبیائی گیاهHarpagophytum procumbens  است. ریشه های این گیاه به صورت عمدی با ریشه‌های یك گونه مشابه با نام Harpagophytum zeyheri كه در آنگولا رشد میكند مخلوط میشود. دلیل عمده این اختلاط رشد تقاضای ریشه گیاه  H.procumbensدر نامیبیا میباشد كه از ظرفیت طبیعی تكثیرپذیری آن تجاوز نموده است. قیمت پائین گونه مشابه آنگولایی نیز مزید بر علت گردیده است. در حال حاضر بیش از 50% ریشه‌هایی كه تحت نام  Harpagophytum procumbens وارد میگردند در حقیقت گونه H.zeyheri بوده و این موضوع رو به تزاید است(Schmidt et al 1998). هر چند كه این موضوع موجب بروز مشكلات سمی نمیگردد، اما از آنجائیكه اثرات بالینی هر دو گونه با هم برابر نمیباشند، بدیهی است كه اختلاط دو گونه اعتبار اثرات بالینی گیاه را زیر سؤال خواهدبرد. دستیابی به گیاه H. procumbens  با درصد بالایی از هارپاگوزیدها فقط در چهارچوب طرح كامل ردیابی كیفی این گیاه كه توسط گروه ما انجام یافته است امكان پذیر میباشد.

انتـخاب رقـم منـاسـب   

 این قضیه كه گیاه در كجا كشت میگردد به تنهایی دلالت بر كیفیت مناسب آن برای استفاده در مصارف دارویی ندارند. بلكه خصوصیات فیتوشیمیایی  با توجه به استفاده مورد نظر آن نیز باید لحاظ گردد.

مثال: آویشن باغی Thymus vulgaris

حداقل بیش از هفت مونه(chemotypes) مختلف از آویشن باغی (Thymus vulgaris) وجود دارد كه اسانس هر یك حاوی كارواكرول، ژرانیول ،لینالل،‌آلفا-ترپینول، ترانس توژانول،     1،8 سینئول یا تیمول به عنوان تركیبات اصلی آن میباشد(Stahl- Biskup 2003). تفاوت این مونه‌ها بطور واضح به منشأ هر یك از آنها بر میگردد. به طوریكه رقم سینئول دار در اسپانیا پیدا میشود و در فرانسه وجود ندارد. به همین ترتیب رقم ژرانیول دار در اسپانیا یافت نمیشود (Stahl- Biskup 2003). استفاده از مونه خاص به كاربرد آن در فرآورده مورد نظر مربوط میشود. تحقیقات فارماكولوژیكی نشان داد كه فعالیت ضد میكروبی رقمهای حاوی تیمول بالا بیشتر از رقمهای حاوی كارواكرول بالا بوده است. بدیهی است اصلیت و تركیبات مشخص شده هر مونه موجب بهبود استمرار تأثیرات محصولات بدست آمده از آویشن خواهد بود. در پروژه‌ای كه توسط گروه ما انجام گرفته است تولید این گیاه با مونه مشخص از نظر میزان تیمول تضمین میگردد.

مثال: همیشه بهار  Calendula officinalis

انتخاب رقم مناسب باتوجه به جنبه‌های فارماكولوژیكی وتوكسیکولوژیكی هنگامی صورت خواهد گرفت كه مواد مؤثره و یا مواد بالقوه سمی شناخته شده باشند. وقتی این مهم صورت نگرفته باشد، طرح ردیابی كیفی باید تفاوتهای بوتانیكی را مد نظر قرار دهد. برای انجام طرح همیشه بهار، ما كشت این گیاه را در مناطق مختلف و كشورهای متفاوت به گونه‌ای برنامه ریزی نموده‌ایم كه در تمام زراعت‌ها از یك رقم مشخص با كیفیت كاملاً مشابه استفاده گردد.

مثال: بابونه Chamomilla recutita

انتخاب مكان مناسب باید شرایط زمین‌شناسی را  نیز مد نظر قراردهد. بدین گونه بهترین نتیجه در كشت رقم بابونه انتخاب شده با درصد بالای كامازولن در خاک قلیایی (از نوع کارستیک) بدست خواهد آمد. در انتها، انتخاب رقم مناسب, تعادلی بین بازدهی بالا، مقاومت گیاه در مقابل بیماری و تركیبات مطلوب شیمیایی آن میباشد. ما سعی خواهیم كرد تمام این عوامل را بطور منظم بررسی نمائیم.

محـافظـت از محـیط زیـست

 بهره برداری از گیاهان وحشی معمولاً بیش از حد ظرفیت صورت میپذیرد و این امر موجب صدمه به محیط زیست میگردد. به عنوان مثال در تركمنستان بعضی از شركتهای بین‌المللی با برداشت ریشه‌های شیرین بیان توسط ماشین آلات سنگین كشاورزی فروش خود را افزایش و قیمت‌ تمام شده را كاهش میدهند. این موضوع موجب افزایش درآمد بهره برداران سنتی و تداوم ایجاد اشتغال در كشورهای مبدأ میگردد. در نتیجه در نواحی كه اینگونه جمع‌آ‎وری رایج گردیده است، نه تنها صدمه زیادی به محیط زیست وارد میشود بلكه علاوه بر آن گیاهان از هر گونه امكان طبیعی تكثیر نیز محروم میشوند. بدیهی است كه این نوع بهره برداری تداوم نخواهد یافت. هنگامیكه گیاهان در معرض خطر قرار بگیرند، به موازات كاهش تراكم گیاه در زیستگاه طبیعی، خطر تقلب افزایش میابد.

طرحهای كشت و جمع‌آوری كنترل شده تحت مقررات GACP (روش كشت و جمع‌آوری مطلوب) نه تنها موجب تضمین مواد اولیه مناسب بوده، بلكه علاوه بر آن باعث كیفیت و تكثیر پذیری گیاه و صد البته سلامت داروها نیز میگردد.

نتـیجـه
پیش‌بینی میشود مقررات جدیدی كه برای قابلیت ردیابی مواد اولیه گیاهی، و روش كشت و جمع‌آوری مطلوب برقرار گردیده باعث بهبود كیفیت داروهای گیاهی گردد. به موازات آن تكرار پذیری آثار فارماكولوژیك و اثرات بالینی مؤثر نیز قابل رؤیت بوده و خطرات مسمومیتهای ناخواسته به واسطه تقلبها، كاهش خواهد یافت.
از آنجائیكه هنوز بسیاری از شركتها از نتایج عملی مقررات جدید آگاه نیستند، تطبیق آن با قوانین ملی ممكن است موجب اغتشاش گردیده و قطعاً باعث بروز مشكلات اجرایی خواهد شد. با یك برنامه‌ریزی صحیح از بروز چنین مشكلاتی میتوان پیش‌گیری نمود. هم اكنون ما با موفقیت برنامه ردیابی 25 نوع گیاه دارویی را در دست انجام داریم. ظرف 12 ماه آینده 20 نوع گیاه دارویی دیگر به این فهرست اضافه خواهد شد..

منـابـع

Awang, D. V. C. (1996). Siberian ginseng toxicity may be case of mistaken identity. Can.Med.Assoc.J. 155: (9) 1237
Hiermann, A. (2003). Equisetum. In: Blaschek, W., Ebel, S., Hackenthal, E., Holzgrabe, U., Keller, K., and Reichling, J.: HagerROM 2003 V. 4.1. Hagers Handbuch der Drogen und Arzneistoffe. Heidelberg: Springer Electronic Media.
Lange, D. (2004). Medicinal and Aromatic Plants: Trade, Production, and Management of Botanical Resources. In: Cracker, L. E., Simon, J. E., Jatisatienr, A., and Lewinsohn, E.: XXVI International Horticultural Congress: The Future for Medicinal and Aromatic Plants. Toronto, Canada: ISHS Acta Horticulturae, 177-197.
Schmidt, M., Eich, J., Kreimeyer, J., and Betti, G. (1998). Anbau der Teufelskralle. Ein Projekt in Namibia zur Sicherung der pharmazeutischen Qualität. Dtsch.Apoth.Ztg. 138: (47) 4540-4549.
Schöpke, T. (2003). Glyzyrrhiza. In: Blaschek, W., Ebel, S., Hackenthal, E., Holzgrabe, U., Keller, K., and Reichling, J.: HagerROM 2003 V. 4.1. Hagers Handbuch der Drogen und Arzneistoffe. Heidelberg: Springer Electronic Media.
Stahl-Biskup, E. (2003). Thymus. In: Blaschek, W., Ebel, S., Hackenthal, E., Holzgrabe, U., Keller, K., and Reichling, J.: HagerROM 2003 V. 4.1. Hagers Handbuch der Drogen und Arzneistoffe. Heidelberg: Springer Electronic Media.
 Veit, M. (1987). Dt.Apoth.Ztg. 127: 2049-2056.
World Health Organization (2003). WHO guidelines on good agricultural and collection practices (GACP). Geneva.

  جهت بهبود مطالب این وبلاگ آماده دریافت هرگونه انتقاد و پیشنهاد هستم.

                                                                                  باتشكر

                                                                                   پژمان قاسمی نژاد

مقاله زیر را از اینترنت گرفتم. لطفا برای بهبود این وبلاگ از شما دوستان غزیز خواهشمندم مرا از نظرات خود محروم نفرمایید.

بیوتکنولوژی گیاهان دارویی

استفاده از ترکیبات دارویی مشتق از گیاهان، نه تنها قدمت زیادی دارد، بلکه به‌دلیل عوارض جانبی بی‌شمار داروهای شیمیایی از یک‌سو و نارسایی‌های متعدد طب نوین در درمان برخی از بیماری‌ها با گذشت زمان، بار دیگر پرورش و تولید گیاهان دارویی با رشد قابل‌توجهی روبرو شده‌است. در مقالة حاضر سعی شده است تا ضمن معرفی برخی از روش‌های بیوتکنولوژیک مورد استفاده در شناسایی و تولید گیاهان دارویی، اهمیت اقتصادی متابولیت‌های دارویی مشتق از این گیاهان و ارزش بالای آنها برای کشورهایی همچون ایران که دارای تنوع بالایی از گیاهان دارویی هستند مشخص شود

مقدمه 

سابقه استفاده از گیاهان دارویی به زمان‌های بسیار دور برمی‌گردد؛ به‌طوری‌که حتی در کتب قدیمی مانند انجیل و کتاب مقدس باستانی هند  (ودا(. استفاده از برخی گیاهان در درمان بیماری‌ها توصیه شده است. اما قدمت استفاده از گیاهان دارویی، به‌معنی روند رو به کاهش آن در دنیای مدرن امروزی نیست. امروزه در جوامع صنعتی و در بسیاری از کشورهای پیشرفته و درحال توسعه، استفاده از طب سنتی و گیاهان دارویی برای حفظ سلامتی، به‌دلیل افزایش اعتماد مردم به استفاده از این گیاهان، بسیار چشمگیر است.

طبق برآوردی که توسط سازمان بهداشت جهانی ( WHO ) صورت گرفته است، بیش از 80 درصد مردم جهان (نزدیک به 5 میلیارد نفر)‌، برای درمان بیماری‌ها هنوز از داروهای گیاهی استفاده می‌کنند. تقریباً یک چهارم داروهای تهیه‌شدة‌ دنیا دارای منشأ گیاهی هستند که یا مستقیماً از گیاهان عصاره‌گیری شده‌اند و یا بر اساس ترکیب گیاهی،‌ مدوله و سنتز شده‌اند. کار بر روی طب سنتی و استفاده از گیاهان دارویی، در سراسر جهان و به‌خصوص هند، ژاپن، پاکستان، سریلانکا و تایلند در دست انجام می‌باشد. در اروپا و در کشورهایی از قبیل آلبانی، بلغارستان، کرواسی، فرانسه، آلمان، مجارستان، هلند، اسپانیا و انگلستان و همچنین ترکیه، حدود 1500 گونه از گیاهان دارویی و معطر مورد استفاده قرار گرفته و در حدود 1400 محصول گیاهی در اروپا و ایالات متحده تولید می‌شود. در حدود 25 درصد از داروهای تجویزشده در ایالات متحده، حاوی حداقل یک ترکیب فعال گیاهی هستند. در چین، فروش داروهای سنتی در طول 5 سال اخیر دو برابر شده است. در هند نیز صادرات گیاهان دارویی نسبت به سال‌های قبل سه برابر شده است. تعداد زیادی از فرآورده‌های دارویی مشهور از گیاهان بدست می‌آیند. مثلاٌ، معمول‌ترین مسکن، یعنی (آسپرین)‌ از گونه‌های  Salix )بید) و Spiraea به‌دست می‌آید. همچنین داروهای ضد سرطانی چون Paclitaxel و Vinblastine فقط از منابع گیاهی حاصل می‌شوند.

بنابراین استفاده از روش‌های بیوتکنولوژیک به‌منظور تکثیر و افزایش توان ژنتیکی گیاهان دارویی و همچنین شناسایی سریع‌تر و دقیق‌تر ژنوتیپ‌هایی که فرآوردة بیشتری تولید می‌کنند، می‌تواند بسیار مفید و از لحاظ تجاری سودآور باشد. در مطلب حاضر، روش‌های مختلف بیوتکنولوژیک که می‌توانند در زمینة افزایش بهره‌وری گیاهان دارویی به‌کار روند معرفی خواهند شد.

1- کاربردهای " کشت بافت " در زمینة گیاهان دارویی 

یکی از بخش‌های مهم بیوتکنولوژی "کشت بافت" است که کاربردهای مختلف آن در زمینة گیاهان دارویی، از جنبه‌های مختلفی قابل بررسی است:

1-1 باززایی در شرایط آزمایشگاهی ( In-Vitro Regeneration ): 

تکثیر گیاهان در شرایط آزمایشگاهی، روشی بسیار مفید جهت تولید داروهای گیاهی باکیفیت است. روش‌های مختلفی برای تکثیر در آزمایشگاه وجود دارد که از جملة‌ آنها، ریزازدیادی است. ریزازدیادی فواید زیادی نسبت به روش‌های سنتی تکثیر دارد. با ریزازدیادی می‌توان نرخ تکثیر را بالا برد و مواد گیاهی عاری از پاتوژن تولید کرد. گزارش‌های زیادی در ارتباط با بکارگیری تکنیک " کشت بافت " جهت تکثیر گیاهان دارویی وجود دارد. با این روش برای ایجاد کلون‌های گیاهی از تیرة لاله در مدت 120 روز بیش از 400 گیاه کوچک همگن و یک شکل گرفته شد که 90 درصد آنها به رشد معمولی خود ادامه دادند. برای اصلاح گل انگشتانه، از نظر صفات ساختاری، مقدار بیوماس، میزان مواد مؤثره و غیره با مشکلات زیادی مواجه خواهیم شد ولی با تکثیر رویشی این گیاه از راه کشت بافت و سلول، می‌توان بر آن مشکلات غلبه نمود. چنان‌که مؤسسة گیاهان دارویی بوداکالاز در مجارستان از راه کشت بافت و سلول گل انگشتانه موسوم به آکسفورد، توانست پایه‌هایی کاملاٌ همگن و یک شکل از گیاه مذکور به‌دست آورد. از جملة گیاهان دیگر می‌توان موارد زیر را نام برد:

Catharanthus roseus, Cinchona ledgeriana, Digitalis spp, Rehmannia glutinosa, Rauvolfia serpentina, Isoplexis canariensis

2-1- باززایی از طریق جنین‌‌زایی سوماتیک )غیرجنسی):

تولید و توسعة مؤثر جنین‌های سوماتیک، پیش‌نیازی برای تولید گیاهان در سطح تجاری است. جنین‌زایی سوماتیک فرآیندی است که طی آن گروهی از سلول‌ها یا بافت‌های سوماتیک، جنین‌های سوماتیک تشکیل می‌دهند. این جنین‌ها شبیه جنین‌های زیگوتی (جنین‌های حاصل از لقاح جنسی) هستند و در محیط کشت مناسب می‌توانند به نهال تبدیل شوند. باززایی گیاهان با استفاده از جنین‌زایی سوماتیک از یک سلول، در بسیاری از گونه‌های گیاهان دارویی به اثبات رسیده است. بنابراین در این حالت با توجه به پتانسیل متفاوت سلول‌های مختلف در تولید یک ترکیب دارویی، می‌توان گیاهانی با ویژگی برتر نسبت به گیاه اولیه تولید نمود. ازجمله گیاهان دارویی که توانسته‌اند از آنها جنین سوماتیک به‌دست آورند، می‌توان موارد زیر را بیان نمود:

Podophyllum hexandrum , Bunium persicum, Acacia catechu , Aesculus hippocastanum and Psoralea corylifolia

3-1 حفاظت گونه‌های گیاهان دارویی از طریق نگهداری در سرما:

با تکیه بر کشت بافت و سلول می‌توان برای نگهداری کالتیوارهای مورد نظر در بانک ژن یا برای نگهداری طولانی مدت اندام‌های تکثیر گیاه در محیط نیتروژن مایع، اقدام نمود. نگهداری در سرما، یک تکنیک مفید جهت حفاظت از کشت‌های سلولی در شرایط آزمایشگاهی است. در این روش با استفاده از نیتروژن مایع (196- درجه سانتی‌گراد) فرآیند تقسیم سلولی و سایر فرآیندهای متابولیکی و بیوشیمیایی متوقف شده و در نتیجه می‌توان بافت یا سلول گیاهی را مدت زمان بیشتری نگهداری و حفظ نمود. با توجه به اینکه می‌توان از کشت‌های نگهداری شده در سرما، گیاه کامل باززایی کرد، لذا این تکنیک می‌تواند روشی مفید جهت حفاظت از گیاهان دارویی در معرض انقراض باشد. مثلاً بر اساس گزارشات منتشر شده، روش نگهداری در سرما، روشی مؤثر جهت نگهداری کشت‌های سلولی گیاهان دارویی تولیدکنندة آلکالوئید همچون Rauvollfia serpentine , D. lanalta , A. belladonna , Hyoscyamus spp . است. این تکنیک، می‌تواند جهت نگهداری طیفی از بافت‌های گیاهی چون مریستم‌ها، بساک و دانة گرده، جنین، کالوس و پروتوپلاست به‌کار رود. تنها محدودیت این روش، مشکل دسترسی به نیتروژن مایع است.

4-1 تولید متابولیت‌های ثانویه از گیاهان دارویی:

از لحاظ تاریخی، اگرچه تکنیک " کشت بافت " برای اولین بار، در سال‌های 1940-1939 در مورد گیاهان به‌کار گرفته‌شد، ولی در سال 1956 بود که یک شرکت دارویی در کشور آمریکا ( Pfizer Inc ) اولین پتنت را در مورد تولید متابولیت‌ها با استفاده از کشت توده‌ای سلول‌ها منتشر کرد. کول و استابو (1967) و هبل و همکاران (1968) توانستند مقادیر بیشتری از ترکیبات ویسناجین ( Visnagin ) و دیوسجنین ( Diosgenin ) را با استفاده از کشت بافت نسبت به حالت طبیعی (استخراج از گیاه کامل) به‌‌دست آورند. گیاهان، منبع بسیاری از مواد شیمیایی هستند که به‌عنوان ترکیب دارویی مصرف می‌شوند. فرآورده‌های حاصل از متابولیسم ثانویه گیاهی ( Secondary Metabolite ) جزو گرانبهاترین ترکیب شیمیایی گیاهی ( Phytochemical ) هستند. با استفاد از کشت بافت می‌توان متابولیت‌های ثانویه را در شرایط آزمایشگاهی تولید نمود. لازم به‌ذکر است که متابولیت‌های ثانویه، دسته‌ای از مواد شامل اسیدهای پیچیده، لاکتون‌ها، فلاونوئیدها و آنتوسیانین‌ها هستند که به‌صورت عصاره یا پودرهای گیاهی در درمان بسیاری از بیماری‌های شایع به‌کار برده می‌شوند.

1-4-1راهکارهای افزایش متابولیت‌های ثانویه گیاهی از طریق کشت بافت 

1- استفاده از محرک‌های ( Elicitors ) زنده و غیر زنده‌ای که می‌توانند مسیرهای متابولیکی سنتز متابولیت‌های ثانویه را تحت تأثیر قرار داده و میزان تولید آنها را افزایش دهند. لازم به‌ذکر است که این محرک‌ها در شرایط طبیعی نیز بر گیاه تأثیر گذاشته و باعث تولید یک متابولیت خاص می‌شوند.

2-افزودن ترکیب اولیة ( Precursor ) مناسب به محیط‌کشت، با این دیدگاه که تولید محصول نهایی در نتیجه وجود این ترکیبات در محیط‌کشت، القاء شود.

3- افزایش تولید یک متابولیت ثانویه در اثر ایجاد ژنوتیپ‌های جدیدی که از طریق امتزاج پروتوپلاست یا مهندسی ژنتیک، به‌دست می‌آیند.

4- استفاده از مواد موتاژن جهت ایجاد واریته‌های پربازده 

5- کشت بافت ریشة گیاهان دارویی (ریشه، نسبت به بافت‌های گیاهی دیگر، پتانسیل بیشتری جهت تولید متابولیت‌های ثانویه دارد) 

2-4-1 مثال‌ها 

مثال‌های قابل ذکر آنقدر زیاد است که تصور می‌شود هر ماده‌ای با منشاء گیاهی، از جمله، متابولیت‌های ثانویه را می‌توان به‌وسیلة کشت‌های سلولی تولید کرد: از جمله ترکیباتی که از طریق کشت سلولی و کشت بافت به تولید انبوه رسیده است،‌ داروی ضد سرطان تاکسول است. این دارو که در درمان سرطان‌های سینه و تخمدان به‌کار می‌رود از پوست تنه درخت سرخدار ( Taxus brevilifolia L. ) استخراج می‌گردد. از آنجایی‌که تولید تاکسول به‌دلیل وجود 10 هستة استروئیدی در ساختار شیمیایی آن بسیار مشکل است و جمعیت طبیعی درختان سرخدار نیز برای استخراج این ماده بسیار اندک است، لذا راهکار دیگری را برای تولید تاکسول باید به‌کار گرفت. در حال حاضر، برای تولید تاکسول از تکنیک کشت بافت و کشت قارچ‌هایی که بر روی درخت رشد کرده و تاکسول تولید می‌کنند،‌ استفاده می‌گردد.

سولاسودین ( Solasodine ) نیز از ترکیبات دیگری است که از طریق کشت سوسپانسیون سلولی گیاه Solanum eleganifoliu به‌دست می‌آید. از جمله متابولیت‌های دیگری که از طریق تکنیک کشت بافت و در مقیاس تجاری تولید می‌شود، شیکونین ( Shikonin ) (رنگی با خاصیت ضد حساسیت و ضد باکتری) است. مثال‌های زیر گویای کارایی تکنیک کشت بافت در تولید متابولیت‌های ثانویه است.

تولید آلکالوئید پیرولیزیدین ( Pyrolizidine ) از کشت بافت ریشة Senecio sp ، سفالین ( Cephaelin ) و امتین ( Emetine ) از کشت کالوس