مدرهای گیاهی

دكتر فراز مجاب          

دانشكده داروسازی علوم پزشكی شهید بهشتی                                              

مردها ( دیورتیك ها ) ، از جمله رایج ترین داروها در كشورهای مختلف هستند. علاوه بر مصرف گسترده مدرهای شیمیایی ،مدرهای طبیعی هم نقش مهمی در خود درمانی پر فشاری خون ادم وناراحتی های قاعدگی دارند. مثلا چای یك منبع طبیعی ارزان است كه به خاطر موثر بودن و بی خطری ، مصرف زیادی به عنوان یك مدر گیاهی دارد.

اكثر گیاهانی كه در عطاری ها و سایر فروشگاه ها به عنوان مدر به فروش می رسند ، اگر به درستی شناسایی شده باشند سمی نیستند ،با این حال عمده آن ها اثر بالینی اثبات شده ای ندارند و از كافئین هم موثرتر نیستند. شواهد علمی در مورد مقدار مصرف اغلب این گیاهان به عنوان مدر وجود دارد. این حقیقت كه برخی از این گیاهان ، قرن هاست در طب گیاهی مصرف می شوند ، كارآیی شان را الزاما تایید نمی كند ، بلكه بیشتر پیشنهاد می كند كه آن ها دارای حیطه وسیعی از بی خطری نسبی اند و مصرفشان ( در حد متعارف ) معمولا منجر به مسمومیت نمی شود (1).

گیاهان زیادی به عنوان فرآورده های مدر در سراسر دنیا استفاده می شوند ، با این حال ، موارد مصرف صحیح آن ها اغلب متفاوت است : كمك به دفع سنگ های ادراری ، نفریت ،سیستیت ، رفع مواردی از احتباس ادرار ، آسیت ها ، بیماری های لمفاتیك و پر فشاری خون ، ادم وخیز شدید. از این دیورتیك ها در درمان یا بهتر است گفته شود ، تسكین درد شدید ناشی از سنگ كلیه و مثانه هم استفاده می گردد ، در این موارد معمولا یك مدر گیاهی در یك دوره كوتاه و به مقدار زیاد استفاده می شود. برخی مسهل های گیاهی هم اثر مدری دارند ( مانند گیاهان سنا ، روبارب و … ) مشاهده شده كه مشتقات آنتراكینونی ( كه در گیاهان فوق وجود دارند ) ، از طریق مهار  ATPase  در مدولای كلیه دیورز را تحریك می كنند. پس از این مواد می توان در تسكین علایم آسیت در ناراحتی پیشرفته كبدی ،استفاده كرد.

شواهدی وجود دارد حاكی از آن كه مدرهای معوملی مختلف در حیوانات تحت تجربه اثر مدری دارند ، ولی تنها در دوزهای بالا  ( 4 0 ml/mg و یا  1g/kg ) ، یعنی حدی كه بسیار خارج از هر گونه دامنه درمانی است. اثر مدری تجربی گل قاصدك ، كاهوی وحشی و تعدادی از اعضایی خانواده دم اسبیان در دوزهای مختلف در حیوانات مشاهده شده است. اثر مدری ( شامل ترشح سدیم در ادرار ) طی مطالعات تجربی با چند گیاه مشاهده شده ، ولی مطالعه چند گیاه مدر دیگر، هیچ اثری را نشان نداده است. با همه این ها ، تجربه با چند فرآورده گیاهی ،اثر اتفاقی مدری را به پزشكان نشان داده و این معمول ترین واكنش به درمان بیماران گزارش شده است. یك نتیجه می تواند این باشد كه پاسخ به اثر مدری متغیر بوده و شاید به پذیرش هر بیمار بر می گردد (1).

كلا دو نوع مدر را می توان تصور نمود ، یكی مدرهایی مایی  (aquaretics) ( كه منظور مدرهایی اند كه باعث دفع آب از بدن می شوند ). ظاهرا این مواد از طریق افزایش جریان خون كلیه اثر می كند. بیشتر مدرهای گیاهی در طب سنتی از این گروهند. بنابراین این ها به آسانی با دیورتیك های مدرن و جدید قابل مقایسه نیستند. در مورد گیاهان مدر ، نشان داده شده كه نسبت مقدار پتاسیم آن ها به سدیم بالاست. این نسبت در مورد غذاها به طور متوسط 2 به 1 و در مورد گیاهانی مانند گزنه ، دم اسب ، آقطی غان ، لوبیا و زیرفون ( خصوصا در حالت دم كرده ) بیشتر از 150 به 1 می باشد. البته مسكل است كه با داده های موجود ،اثر هر گونه ماده مدر را به مقدار پتاسیم بالای آن ها نسبت دهیم ، ولی به نظر می رسد كه این پتاسیم بالا در امر دیورز مناسب باشند (2).

گروه دوم مدرهای تصفیه كننده  (diuretic  depuratives) می باشند كه با مفهوم عمومی دیورتیك در طب گیاهی غربی بیشتر قابل مقایسه اند و به نظر می رسد كه این مواد باعث دفع آب و برخی متابولیت ها و مواد زاید می شوند.

دیورز اسموتیك  (Osmotic  diuresis)

اصل دیورز اسموتیك در اواخر قرن نوزدهم مطرح شد و محققین به تاثیر مواد محلول در ادرار روی جریان ادراری پی بردند. مانیتول یك مدر اسموتیك است كه در اصل از گیاهان به دست آمده و به صورت تزریق وریدی در نارساییی اولیگوریك حاد كلیه ها استفاده می شود.

وجود مانیتول در تعدادی از گیاهان مدر مانند  Agropyron  repens گزارش شده است با این حال جذب اب از دیواره روده بسیار محدود می باشد و به نظر نمی آید نقش تعیین كننده و مهم یدر اثر دیورتیك گیاه فوق داشته باشد.

تعدادی از مولكول های قندی مشابه برای اثر مدری تعدادی از فرآورده های گیاهی و نیز میوه ها و سبزیجات در نظر گرفته شده اند ، مانند اینولین. در مورد  اجزای موجود در گیاهان كه روی كلیه اثر می گذارند ،اطلاعات كاملی در دست نیست ، گرچه فقط چند مورد بسیار اندك وجود دارد كه مصرف گیاهان مدر ، منجر به سمیت كلیوی واقعی شده است ، با این حال احتیاط عمومی در استفاده از این گیاهان ، خصوصا در مواردی كه كلیه ها دچار آسیب هم شده باشند ، لازم است.

استفاده از گیاهان مدر در دیابت و نارسایی كلیه نامناسب بوده وحتی ممكن است خطرناك باشد. 

درمان سنتی بیماری آرتریت هم با استفاده از گیاهان مدر انجام می شده است. مطالعات انجام شده ، پیشنهاد می كند كه این مواد روی افزایش دفع متابولیك مواد زاید اسیدی مانند اسید اوریك كه با ارتریت نقرسی مرتبط اند ، اثر می كنند. ولی توضیح واقعی كارآیی گیاهان مدری مانند دانه گرفس و برگ گزنه در درمان بیماری های آرتریتی ،ممكن است به همین سادگی نباشد. از مدرها در درمان بیماری های التهابی دیگر هم استفاده می شده ، برخی از این بیماری ها ،همراه با احتباس مایعات بوده كه كاربرد سنتی مدرها را توجیه می كند. درمان های سر وقت احتمالا مناسب ترند ، مثلا صبح ها یا موقع ظهر و این خصوصا در درمان بی اختیاری شبانه ادرار ، ثابت شده است.

مدرهای گیاهی ممكن است در موارد زیر هم كاربرد داشته باشد :

بعضی بیماری های التهابی مزمن ، همراه با احتباس مایعات

سندرم پیش از قاعدگیPMS )  ( .

یكی از موارد مصرف گیاهان مدر ، سنگ های ادراری است. به نظر می آید كه برخی گیاهان ، مانند دانه جعفری و كرفسس و برگ گزنه و غان ، با افزایش ادرار ، دفع اورات ها را تسریع می كنند. اثر گیاهان شاه پسند ،گل قاصدك ، دم اسب ، علف خررس ، بابا آدم سیلن ، به صورت تجربی روی سنگ های ادراری ( سیتراتوری ، كالسیتوری ، فسفاتوری )  PH ادرار و دیورز بررسی شده است. در این موارد معمولا دم كرده گیاهی را به عنوان جانشین مصرف چای معمولی توصیه می كنند (2).

در طب گیاهی قدیم ایران از تعدادی از گیاهان به عنوان مدر استفاده می شده است و مصرف آن ه كم و بیش همچنان هم ادامه دارد (3). از ریشه های مدر به موارد زیر می توان اشاره كرد : گل قاصدك ، ایریسا ، روناس ،شقاقل ، هلیون ، انجدان رومی ،صابونی ، مرغ ، ترب سیاه.

انواع هوایی گیاهان زیر نیز به عنوان مدر مصرف داشته اند و دارند : پر سیاوش ، دم اسب ، كاسسنی ، بادرنجبویه ، مرزنجوش ، بومادران ، انگشت عروس. گل های آقطی ،بهار نارنج ، سرخ ولیك ، زیرفون ، نیلوفر ، ختمی و باوبنه و نیز كاكل ذرت اثر مدری دارند ، احتمالا تركیبات فلاونوئیدی موجود در آن ها مسؤول اثر مدری شان می باشد. به گیاهان اخیر باید گل های پنیرك ، هوفاریقون ، همیشه بهار ، گل گندم و بنفشه را هم افزود. از برگ گیاهان مرد به انگور ، خاش (راج) ، ترخون ، بارهنگ ، گاوزبان ، به لیمو ، شلغم و نعنا باید اشاره كرد (3).

در طب سنتی ،یك نظریه مهم این بوده كه برخی بیماری ها و ناراحتی ها ، به وسیله عدم تعادل در مواد بدن به وجود می آیند وگیاهان مدر به میزان زیادی بای كمك به حذف مواد اضافی مصرف می شده اند. گاهی برای این گیاهان اصطلاح تصفیه كننده خون هم استفاده می شده است. در سال های اخیر از دیورتیك های گیاهی ، بیشتر برای مصارفی مانند تسكین علامتی  PMS ( نشانگان پیش قاعدگی ) و به عنوان لاغر كننده استفاده شده است.  PMS ، اغلب در ارتباط با احتباس ماییعات است كه توسط مدرها تسكین می یابد. كاهش وزن به دنبال مصرف یك مدر ـ از این طریق كه می تواند مقدار زیادی آب بدن را كم كند ـ سریعا رخ می دهد كه البته تصور كاذبی در مورد كاهش وزن برای مصرف كننده ایجاد می نماید.

چند گیاه مدر

گل قاصدك از خانواده كمپوزیته و كرفس از خانوداه چتریان (4).

از برگ ها و ریشه خشك شده گیاه قاصدك (شكل 1) ، مدت زیادی است كه در طب گیاهی استفاده میشود. میوه های كرفس ( كه گاهی دانه هم نامیده می شوند ) نیز به همین خاطر مصرف میگردد. مصرف سنتی این گیاهان به عنوان مدر ، در حال حاضر هم مورد  توجه است. با این حال ، تمام آن خواص به وسیله تحقیقات علمی اثبات نشده است. گل قاصدك هم در فرانسه و هم در آلمان علاوه بر اثرات مدری اش ، به خاطر افزایش جریان صفراویی و كمك به هضم غذا استفاده می شود و به عنوان یك مسهل خفیف هم اثر می كند. این خواص توسط مطالعات فارماكولوژیك اثبات شده است. كرفس در فرآورده هایی برای تخفیف نشانه های آرتریت ، و در مقادیر كمتر به عنوان یك آرام بخش خفیف و ضد اسپاسم هم كاربرد دارد.

اجزای شیمیایی : در مورد برخی از فرآورده های گیاهی ،معمولا مشكل است كه اثرات و فعالیت های مشاهده شده را ، به یك جزء خاص و یا گروهی از اجزای مشخص ،نسبت دهیم. برگ قاصدك حاوی سزكوئی ترپن لاكتن های تلخ و نیز تری ترپنوئید می باشد. ریشه قاصدك حاوی مواد مشابه و نیز اسیدهای فنلی و مقدار زیادی پلی ساكارید اینولین است. جالب تر از همه ، حضور مقدار زیادی یون پتاسیم در برگ و ریشه قاصدك است كه احتمالا هیپوكالمی ( كه یك اثر جانبی معمول برخی مدرهاست ) را كاهش می دهد.

میوه كرفس حاوی مخلوطی از مونو ـ و سزكویی ترپن ها در اسانس اش است كه همراه آن ها ، فتالیدها هم وجود دارند. فتالیدها مسوول بوی خاص كرفس هستند. در كرفس مخلوطی از فورانوكومارین ها و گلیكوزیدهایشان ، و هم چنین مقادیر قابل توجهی فلاونوئید و اسیدهای فنلی وجود دارد.

اثرات : علی رغم مخلوط پیچیده مواد شیمیایی موجود در هر یك از این دو گیاه ، برخی پیشرفت ها در تحقیقات فارماكولوژیك مواد موجود حاصل شده است.

اثر دیورتیك گل قاصدك با استفاده از مدل های حیوانی تایید شده است ، ولی تركیبات مسوول این اثر مشخص نشده اند.مشخص شده كه سزكویی ترپن لاكتن ها نقش مهمی دارند ، با این حال مقدار زیاد یون های پتاسیم و اینولین نیز می تواند دخالت واضحی داشته باشد. معلوم شده كه افزایش ترشحات صفراوی گل قاصدك توسط سزكویی ترپن لاكتن های آن انجام می شود.

خواص آرام بخش كرفس بیشتر از اثر مدری آن مطالعه شده است. نشان داده شده كه فتالیدها اثرات دیورتیك ، ضد اسپاسم و ضد تشنج دارند. اسانس تام كرفس هم اثرات مشابهی نشان داده و احتمالا با تحریك بافت اپی تلیال كلیه ها ، ممكن است باعث دیورز نقش دارند ، زیرا مشخص شده كه برخی آنزیم های كلیه را كه در بازجذب آب دخالت دارند ، مهار می نمایند.

مقدار مصرف : دو گیاه مذكور معمولا به دو صورت پودر گیاهی و یا دم كرده مصرف می شوند. دوز دوزانه گل قاصدك 4 تا 10 گرك برگ و 3 تا 5 گرم ریشه ، و در مورد كرفس ، 5/0 تا 3 گرم میوه خشك می باشد.

موارد احتیاط و عدم مصرف : دیورتیك های گیاهی احتمالا اثر سایر داروهای مدر كه بیمار ممكن است مصرف كند را ، تشدید می كنند و این ممكن است منجر به افت فشار خون ،هیپوكالمی و سایر علایم شدید دیورز شود. گل قاصدك نباید درافرادی كه دچار انسداد  مجاری صفراوی اند ، مصرف شود. به جز این ،هیچ عارضه جانبی یا تداخل با این گیاه گزارش نشده است. تماس مكرر با گیاه تازه ، ممكن است منجر به درماتیت تماسی شود و این اتفاق با گیاه خشك هم ممكن می باشد. كرفس در افرادی كه دچار التهاب یا ناراحتی كلیه اند ،و نیز در بارداری نباید مصرف شود. فورانوكومارین های موجود ممكن است در بعضی افراد ایجاد فوتودرماتیت كنند و واكنش های حساسیتی نیز از كرفس مشاهده شده است (4).

ژونی پر

با نام علمی  (Juniperus  communis) و با اسامی محلی پیرو ، اریز ( شكل 2).

میوه های این گیاه حایو حداقل 1 درصد اسانس اند ، اسانس فوق عمدتا حاوی هیدروكربنن های ترپنی می باشد. مواد فلاونی ، تانن قند و رزین هم در میوه هایی این گیاه گزارش شده است.

اثر مدری ایین گیاه را عمدتا به حضور ترپینن ـ 4ـ اول نسبت می دهند كه منجر به افزایش جریان خون در كلیه می شود. این ماده در حقیقت سرعت فیلتراسیون گلومرولی را افزایش داده و متعاقبا تشكیل ادرار را افزایش می دهد.

بر اساس یافته های توكسیكولوژیك ، اسانس میوه های ژونی پر كه به وسیله تقطیر با بخار آب به دست می آید ، اثرات محرك وجراحت زا روی كلیه دارد. احتمال دارد اثر مدری اصلا به خاطر این اسیب گلومرولی باشد. بررسی منابع نشان می دهد كه در طب سنتی كشورهای مختلف كه از این گیاه به عنوان مدر استفاده می كرده اند ، به اثر سمیت كلیوی فوق ، هرگز اشاره نشده و به نظر می آید كه چندان معتبر و مستند نیست. شاید به این دلیل كه آسیب فوق ، در مصرف حداكثر و دوزهای بالا و در انواع مشخصی از حیوانات آزمایشگاهی مشاهده می شود. محققین حتی نتیجه گرفته اند كه این آسیب كلیوی احتمالا به خاطر خود اسانس ژونی پر نبوده ، بلكه به خاطر ناخالصی های آن و شاید وجود اسنس تربانتین همراه با اسانس ژونی پر بوده است.

هیچ گونه اثر سمیت كلیوی مربوط به اسانس میوه های ژونی پر در نوشتجات بالینی یا در تحقیقات جدیدتر خصوصا در دوزهای درمانی مشاهده نشده است. با این حال ، مصرف میوه های این گیاه ، در نارسایی مزمن كلیه ، و به خاطر اثر مسقط جنین اش ، در بارداری نیز ممنوع است.

مقدار وموارد مصرف : كمیسیون گیاه درمانی آلمان ، مورد مصرف میوه های ژونی پر را ، “ درمان دیورتیك بیماری ها التهابی لوله های ادراری افران ” اعلام كرده است.ایین میوه ها به صورت خرد شده به مقدار یك قاشق چایخوری به صورت دم كرده مصرف می گردند. این میوه ها در گذشته برای آرتروز مزمن ، نقرس مزمن ، و انواع فراوانی از گرفتاری هایی مفصلی و عضلانی هم مصرف می شده اند.

گفته می شود كه این گیاه متعلق به خانواده چتریان ، اصلا بومی اروپای جنوبی بوده است . اندامی از گیاه كه اثر دارویی دارد ، ریشه های خشك شده انست كه حاویی اسانس و مشتقات كومارینی است. اسانس آن ، اثر اسپاسمولیتیكی روی عضلات صاف نشان داده است.

ریشه انجدان یك مدر گیاهی یاست كه هم به صورت منفرد و هم به صورت جزء اصلی برخی از مخلوط های دم كردنی دییورتیك مصرف می شود (5).

جعفری

جعفری نه تنها گیاهی است كه به میزان زیادی به عنوان ادویه استفاده می شود ، بلكه یك گیاه

دارویی مهم نیز هست. جعفری هم یك گیاه از خانوداه چتریان است كه از زمان دور كشت و مصرف می شده و برگ و ریشه خشك شده آن مصرف دارویی دارند. جعفری حاوی اسانسی است كه میریستی سین و آپیول ، مواد عمده آنند. در گیاه ، ترپن هاو فلاونوئیدها هم گزارش شده اند. اسانس جعفری سمی آپیول ماده عمده اش می باشد. آپیول خاصیت مسقط جنین داشته و باعث آسیب های عصبی می گردد.پلی نوریت شدید با فلج متقارن در دست ها و پاها ، بعد از یك دوره مصرف20 روزه مشاهده شده كه بعد از حدود 1 تا 2 سال خود بخود بهبود یافته است.

 جعفری یك مدر قوی است و می تواند در همه افراد ، هنگامی كه تحریك شدید و قوی ترشحات ادراری مورد نظر باشد ، تجویز شود. یك مورد آنوری كامل به خاطر مسمومیت از جیوه گزارش شده بعد از تجویز یك فنجان پر ، دم كرده جعفری كاملا درمان گردیده و این اثر مدری شدید جعفری را نشان می دهد. عرق جعفری هم از قدیم مورد توجه و استفاده بوده و میی تواند به صورت منفرد یا مخلوط با سایر مدرها مصرف گردد.

مرغ

این گیاه ییكی از معمولترین علف هاست. مرغ حاوی ساپونیین بوده و یك مدر ساپونینی تلقی می شود كه می تواند در فرآورده های تركیبی به كار رود. از ریشه ها و ریزوم های مرغ اسستفاده می شود. ماده عمده آن اسانس ، ساپونین ، موسیلاژ و پلی ساكارید است. اثر مدری اش خیلی شدید نیست و در بیماری های التهابی كانال های افران ادراری و سنگ مثانه و كلیه استفاده می شود.

انگشت عروس ( خارخر)

با ننام علمی  Ononis  spinosa (شكل 4 ) این گیاه از خانوده نخودیان است و ارتفاع ان به 5/0 متر می رسد . ریشه آن مصرف دارویی داشته و حاوی فلاونوئید ، ایزوفلانوئید و اسانس است. اثر مدری آن ثابت شده بسیار قوی نیست و كمتر از جعفری و ژونی پر می باشد. بنابراین از آن به عنوان جزیی از مخلوط دم كردنی ها و داروهای تركیبی استفاده می گردد.

دم اسب ( شكل 5)

این گیاه دارای سیلیكای زیادی است. سیلیكات حلالیت بالایی در اب دارند و به حالت كلوئیدی در می آیند.دم اسب در یك مقدار محدود می تواند به عنوان مدر مطرح باشد ، ولی به نظر نمی آید اثر مدری آن در ارتباط با اسید سیلیسیك باشد. ساپونین های آن هم نم یتوانند باعث اثر مدری

باشند ، زیا كه این دارو حاوی مقدار قابل ملاحظه ای از ساپونین ها نیست. به همین جهت اثر مدری بالقوه دم اسب باید به طور مناسبی ارزیابی شود. علاوه بر اثر مدری آن كه به طور وسیعی مورد بحث است ، دم اسب یك محرك متابولیزم هم هست  كه اثر مهم تری محسوب می شود. فایده عمده درمانی آن افزایش مقاومت بافت هم بند است. این مطلب كه بافت هم بند در بیماری هایی روماتوئیدی مورد توجه و اهمیت می باشد ، شاید موثر بودن دم اسب را در این بیمارری و اثر مدری اش را تا حدی توجیه كند (5).

كاكل ذرت ـ دم گیلاس ( و آلبالو )

كاكل ذرت در واقع خامه های تخمدان گیاه ذرت یا بلال از خانوده گندمیان است كه به عنوان یك مدر قوی و ضد عفونی كننده مجاری ادراری مصرف دارد. دم گیلاس و دو آلبالو عبارت از دم میوه های مدر و سنگ شكن مصرف دارد. اثر مدری این سه گیاه را به فلاونوئیدهای آن نسبت می دهند (3).

نكات توصیه شده برای داروسازان

در بین گیاهان ذكر شده ، گل قاصدك به خاطر آن كه اثرات سمی اثبات شده ای نداشته و پتاسیم از دست رفته را جایگزین می كند ، احتمالا دیورتیك ترجیحی است.

داروسازان باید از وجود گیاه دیورتیك در برخی فرآروده ها كه به عنوان تصفیه كننده خون ، لاغر كننده ، درمان دردهای روماتیسمی ، تسكین برخی علایم سندروم پیش قاعدگی و بعضی از حالت های دیگر است ، مطلع و آگاه باشند.

تداخل مدرهای گیاهی با مدرهای شیمیایی مرسوم ممكن است منجر به اثر دیورتیك شدیدی شود.

گیاهان (كلا) در برخی افراد ، ایجاد حساسیت می كنند. كرفس ممكن است در بعضی اشخا

1. DerMardersian   A.The  Review   of   Natural  products  st. Louis.  Facts  and  comparisons. 2001 / 666 - 668.

2. Mills   S.Bone  K. Principles  and  practice  of  phytotherapy. Edinburgh. Churchill Livingston. 2000. 720 – 727.

3. امین غ. گیاهان دارویی سنتی ایران ( جلد اول ). تهران . معاونت پژوهشی وزارت بهداشت و درمان . 1370.

4. Houghton  p. Herbal  product  9. Bearberry  Dandelion  and  celery. Pharm. J. 1995 ; 255 – 273.

بررسی تأثیر تغذیه گیاه عروسك پشت پرده(Physalis alkekengi)
بر روی باروری و تولید مثل گوسفندان
مصطفی یوسف الهی1، الهه بقایی2
2،1_ دانشگاه آزاد اسلامی واحد آزادشهر، ص پ - 198-14115
 

خلاصه

عروسك پشت پرده، یكی از گیاهان سمی مراتع ایران است كه به‌صورت خودرو در بیشتر نقاط كشور یافت می‌شود. رشد سریع و قدرت سازگاری بالای این گیاه باعث افزایش جمعیت آن در مراتع گردیده است. هدف این پژوهش, بررسی اثر تغذیه این گیاه بر تولید مثل گوسفند بود. بدین منظور تعداد 8 رأس میش به‌طور تصادفی انتخاب گردید و به دوگروه تقسیم شدند و هر گروه به ترتیب یك و دو گرم از میوه این گیاه را دریافت كردند. نمونه‌های خون به مدت 39 روز متوالی جمع آوری گردید و غلظت هورمون‌های استروژن (E2) و پروژسترون(P4) پلاسمای نمونه‌های خون با استفاده از روش رادیوایمونواسی اندازه‌گیری شد و نسبت غلظت هورمون E2به هورمون P4(P4/E2)محاسبه گردید. نتایج نشان داد كه در دوره بعد از خوراك دهی این نسبت در مقایسه با دوره خوراك دهی و قبل از خوراك دهی در هر دو گروه افزایش معنی داری داشت. ولی بین دو گروه اختلاف معنی‌داری دیده نشد(p<0.01) كه حاكی از این است كه گیاه عروسك پشت پرده باعث اختلالاتی در توازن هورمون‌های استروژن و پروژسترون پلاسما شده و این امكان وجود دارد كه در اثر وجود تركیبهیا استروژنی در میوه این گیاه باشد كه در نهایت این تركیبها باعث اختلال در تولید مثل گوسفندان می‌گردد.
واژه‌های كلیدی: عروسك پشت پرده، باروری، گوسفندان
 

مقدمه

یكی از گیاهان سمی كه در تولید مثل دام و انسان ایجاد اختلال می‌كند ,گیاه عروسك پشت پرده (Physalis alkekengi) است كه به‌طور وسیعی در اكثر مراتع ایران به‌صورت خودرو رشد می‌كند (3,2)(شكل شمارة 1).در طب سنتی, گیاه شناسان میوه آن را برای جلوگیری از بارداری توصیه می‌كنند. این گیاه دارای ساختمان 13 و14 سكو-16و 24 سیكلو ارگوستان می‌باشد كه آن را فیزالین می‌نامند (1). فیزالین‌ها مواد تشكیل دهنده استروییدی گیاهان فیزالیس می‌باشند. گزارشهای متعددی درباره وجود تركیبهای استروییدی در دانه‌های این گیاه ارائه شده است. تا كنون آزمایشهای محدودی در مورد اثر گیاه عروسك پشت پرده روی چرخة تولید مثل ارائه شده است و نتایج آنها بیانگر این است كه این گیاه دارای اثر استروژنی یا آنتاگونیست استروژنی است كه می‌تواند اثر مثبت یا منفی بر روی چرخة فحلی داشته باشد. از طرفی این گیاه, دارای رشد سریع, قدرت سازگاری و تولید بذر بالایی در مراتع است. میوه آن در اواخر تابستان, همزمان با فصل جفت‌گیری و دوران آبستنی گوسفندان می‌رسد و به علت بوی خوش آن ,گوسفندان تمایل زیادی به تغذیه از آن نشان می‌دهند. بنابراین, هدف از اجرای این تحقیق بررسی تاثیر تغذیه‌ای میوه گیاه عروسك پشت پرده بر روی تولید مثل و باروری گوسفندان ماده بود.

مواد و روشها

در این آزمایش تعداد 8 راس میش به طور تصادفی از گله اصلی انتخاب شدند و به دو گروه چهار رأسی تقسیم شدند. این میش‌ها در تمام مدت انجام آزمایش از نظر تغذیه و عوامل محیطی در شرایط كاملا یكسان به سر می‌بردند. این پژوهش در فصل جفت‌گیری (پاییز) انجام شده است. در این تحقیق، دو تیمار در نظر گرفته شد. گوسفندان در تیمار اول و دوم به ترتیب یك و دو گرم میوه گیاه عروسك پشت پرده را در دوران خوراك دهی دریافت كردند. نمونه‌های خونی هر روز به مدت 39 روز توسط لوله‌های خلاءدار جمع آوری گردید. برای اندازه‌گیری غلظت هورمون استروژن(E2) و پروژسترون (P4) از كیت‌های رادیوایمونواسی استروژن و پروژسترون استفاده شد. برای تجزیه آماری نتایج از طرح آزمایشی پلات‌های خرد شده در واحد زمان و در قالب طرح بلوك كامل تصادفی استفاده شده است و برای تجزیه، از برنامه نرم افزاری MSTATC استفاده شد و برای مقایسه دقیق تر مقایسه میانگین ها، آزمون دانكن انجام شد.

نتایج و بحث

نتایج این پژوهش نشان داد كه نسبت میانگین غلظت هورمون استروژن به هورمون پروژسترون پلاسما در هر دو گروه با تغذیه میوه گیاه عروسك پشت پرده در دوره بعد از خوراك دهی در مقایسه با دو دوره دیگر افزایش معنی‌داری داشت ((p<0.01 ولی بین دو گروه اختلاف معنی‌داری دیده نشد (نمودار شمارة 1و2).این نتایج نشان دهنده وجود تركیبهای استروژنی بوده كه باعث افزایش در دوره بعد از خوراك دهی شده است. این نتیجه با نتایج گزارش شده توسط شارما و همكاران (5) كه بیان كردند در عصاره الكلی این گونه استروییدهای جدید وجود دارد و نیز گزارش اوانس(4) كه نشان داد درتمام گیاه، لاكتون‌های استروییدی وجود دارد و با نتایج روح الامین كه نشان داد عصاره الكلی گیاه دارای اثرات استروژنیك می‌باشد، مشابه است. ولی، با گزارش وصال و همكاران(6) كه ثابت كردند عصاره آبی میوه گیاه عروسك پشت پرده دارای اثرات آنتاگونیست استروژنی است, تناقض دارد. در مجموع، از نتایج این تحقیق چنین استنباط می‌شود كه تغذیه گیاه عروسك پشت پرده باعث اختلالاتی در توازن هورمونهای استروژن و پروژسترون شده و این تداخل امكان دارد كه در اثر وجود تركیبهای استروژنی در میوه این گیاه باشد. این اختلال باعث خواهد شد كه درصد قسر و ناباروری در گله‌هایی كه در مراتع دارای این گیاه چرا می‌كنند افزایش یابد.
 

سپاسگزاری

به این وسیله از آقای دکتر امامی میبدی و همکاران محترم ایشان در مرکز تحقیقات منابع طبیعی و امور دام استان یزد که در اجرای این طرح یاری نمودند نهایت قدردانی را دارد.

منابع

1- روح الامین، ر.1362.بررسی شیمیایی و فارماكولوژی میوه گیاه كاكنج از نظر خاصیت ضد آبستنی در موش. پایان نامه داروسازی دانشكده داروسازی و علوم دارویی, دانشگاه علوم پزشكی اصفهان.
2- زرگری, ع. 1368. گیاهان دارویی. انتشارات دانشگاه تهران.
3- میر حیدر, ح.1373. معارف گیاهی(كاربرد گیاهان در پیشگیری و درمان بیماریها). انتشارات دفتر نشر فرهنگ اسلامی. تهران.
4- Evans. W.CH. 1996. Trease and Evans Pharmacognosy. 4th edn. ,London. W.B.Saunders Company Ltd, UK.
5- Sharma N.K.,D.K. Kulshreshtha, J.S.Tandon. D.S. Bha Kuni,and M.M.Dhar.1974. Two new sterols from Physalis francheii fruit. Phytochemistry. 13: 2239- 2245.
6- Vessal M., Z. Mostafai Pour and F.Kooshesh.1995. Age and sex dependence of the effect of an aqueos extract of Physalis alkakengi fruits rat hepatic glucose 6-p dehydrogenase activity.Comp-Biochem-Physiol.111B: 675-680.



نمودار شمارة 1و2- میانگین غلظت هورمون استروژن به پروژسترون پلاسمای گوسفندان گروه اول ودوم در دوره‌های مختلف زمانی


شكل شمارة 1- گیاه عروسك پشت پرده در موقع برداشت میوه
Study of Dietary Effect of Physalis alkekengi on the Fertility and Reproduction in Ewes
Mostafa Yousef Elahi and Elahe Baghaei
Islamic Azad University of Azadshahr Email: yousefelahi@modares.ac.ir

Abstract
The aim of this study is to determine the dietary effect of physalis alkekengi on the fertility and reproduction in sheep, by considering the changes in Estrogen (E2) and Progesterone (P4) in ewe-s blood plasma. Eight ewes were randomly divided into groups. The animals in the first and second group were given 1 and 2 grams of physalis alkekengi fruit, respectively. The analyses of the results revealed that the ratio of mean plasma E2 concentraction over that of P4 in both groups, in the period after feeding caused a increase compared to the periods during and before feeding (p<0.01). The results showed that the physalis alkekengi fruit feed caused disorders in the reproduction of sheep and this maybe the results of existing estrogen compounds in the physalis alkekengi fruit.
Keywords: physalis alkekengi, fruit, ewe.

بررسی خواص ضد میكروبی اسانس اوكالیپتوس
لاله یزدانپناه گوهرریزی ، عضو هیات علمی مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی
آدرس : كرمان - مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی - بخش تحقیقات آفات و بیماریهای گیاهی

خلاصه

اسانس فراراوکالِِپتوس که ازبرگهای تازه گونه های مختلف اوکالپتوس بدست می آید غنی از 1و8 سنئول است و طی عمل تقطیر و جداکردن آب از فاز روغنی تهیه می شودماده موثره برگ اسانسی به نام اوکالپتول است که حداقل 70 درصد اسانس برگ را تشکیل می دهد مقدار کمی پیپریتون فلاندرن آلدئئد یک ماده تلخ تانن و مواد رزینی نیز وجود دارددرصد اسانس فرار 1 تا3 درصد می باشد.
واژه های کلیدی : اسانس اوکالیپتوس ، ضد میکروب .

 

مقدمه

یكی از درختان مهم و زود رشد كه میتواند نقش سازنده ای در فضای سبز و جنگل داشته باشد اكالیپتوس است كه شهرتی بی نظیر در عالم گیاهی دارد. درخت اوكالیپتوس به علت مقاومت در مقابل خاكهای شورو مهمتر از همه مصارف دارویی با ارزش اقتصادی زیاد و تولید مواد تجارتی مهم مانند تانن ، كینو ، روتن و غیره ، تولید روغنهای فرار با ارزش تجارتی قابل توجه و موارد متنوع و متعدد دیگری كه از اشاره به آنها خودداری میكنیم ارزشمند می باشد.
هم اكنون نیز كارهای زیادی روی این درختان در حال تحقیق و بررسی میباشد. بدین نحو ارزش و اهمیت اقتصادی اكالیپتوس و نقش بی نظیر این درخت در تولید محصولات گوناگون در جهان روشن میگردد.
تاكنون مطالعات كمی در مورد اثر كلرورهای خاك روی اكالیپتوس به عمل آمده و لازم است كه بررسیهای وسیع تری در این زمینه در ایران به عمل آید. ضمنا آزمایشاتی كه انجام شده نشان میدهد كه گونه های اكالیپتوس به تدریج نسبت به شوری یا نمك محلول در آب سازگاری پیدا میكند. بدین نحو كه ابتدا مقدار كمی نمك (در حدود 3/0 تا 6 گرم نمك ) را تحمل میكند و در مرحله بعد با افزایش نمك تا 12 گرم در لیتر می تواند زنده بماند ، در صورتی كه از ابتدا اگر بیش از 6 گرم نمك در لیتر در دسترسش قرار گیرد نهالها به كلی از بین می‌روند.
 

مواد و روشها

برگ تازه اوكالیپتوس دارای 3 تا 5 % اسانس ، یك ماده تلخ ، روتین rutine ،تانن ، مواد رزینی مختلف ، اسید اوكالیپ تیك و غیره است. (مرك ایندكس )این اسانس از برگهای تازه و غنچه های گل ، به وسیله تقطیر با بخار آب تهیه می گردد. راندمان آن نیز 800 تا 1000 كیلوگرم اسانس برای هر 100 كیلوگرم برگ تازه است. چون اسانس تقطیر اول خالص نیست ، مقداری سود به آن افزوده هم میزنند و سپس مجددا تقطیر می نمایند.

نتایج و بحث

اسانس اوكالیپتوس ، مایعی بسیار سیال ، با تحرك ، بیرنگ و یا به رنگ زرد بسیار روشن است. بوی آن قوی ، با عطر مخصوص ، و طعم آن ابتدا خنك كننده است ولی تدریجا سوزاننده می شود.
اسانس اوكالیپتوس ، در گرمای 15 درجه سانتیگراد ، وزن مخصوصی بین 910 /0 و 930 /0 دارد. به هر نسبتی در الكل مطلق ولی در 5 برابرحجم خود الكل 70 درجه حل می گردد . با اسانسهای دیگرو روغن های ثابت ، بخوبی مخلوط می شود. در آب تقریبا غیر محلول است. اسانس اوكالیپتوس باید در شیشه های كاملا در بسته ، در محل خنك و همچنین دور از نور و روشنایی نگهداری گردد.
اسانس اوكالیپتوس ، تركیب شیمیایی نسبتا در هم دارد. شامل الدئید والریك ، الدئید بوتیریك ، پین راست ، كامفن ، فنن (fenene ) ، نوعی الكل ترپنیك به نام پینو كاروئول (pinocarveol ) ، الكل اتیلیك (به مقدار كم ) ، استات دامیل ، یك ماده قابل تبلور به نام اودسمول (eudesmol ) كه در اغلب گونه های اوكالیپتوس وجود دارد بعلاوه دارای سینئول Cyneol یا اوكالیپتول eucalyptol یا كاژه پوتول cajeputol است.
این اسانس ، بتفاوت دارای 60 تا 85 درصد از ماده اخیر است یعنی در واقع باید گفت كه سینئول ، ماده اصلی تشكیل دهنده اسانس اوكالیپتوس میباشد.
فراورده های آن مانند اسانس تربانتین عمل می كند . با این امتیاز كه مانند آن بخار دهان را بدبو نمی سازد. خاصیت میكروب كشی اسانس آن به پایه ای نیست كه در بیماری سل، بدان منظور بكار رود بلكه در این بیماران از نظر تاثیر بر ترشحات دستگاه تنفس ، مورد استفاده قرار می گیرد. مصرف آن در مسلولین باید منحصر به مواردی باشد كه بیمار تب نداشته باشد و فقط منظور ، تسهیل خروج اخلاط از سینه و رفع سرفه باشد زیرا وجود اوكالیپتول در اسانس ، باعث روان شدن اخلاط و سهولت خروج آن از سینه می گردد.(Dr.Foley و Dr.Sergen ) . اثر ضد باكتری اسانس اوكالیپتوس به حدی است كه امولسیون 2 درصد آن 70 درصد استافیلوكوك محیط را از بین میبرد .
اوكالیپتول Eucalyptol (سینئول ، كاژه پوتول ) ، ماده اصلی اسانس اوكالیپتوس است و از آن غالبا استخراج می گردد. مایعی است بیرنگ ، با تحرك زیاد كه بویی شبیه بوی مخلوط كافور و نعناع دارد.اوكالیپتول مصارفی شبیه اسانس اوكالیپتوس دارد.

منابع

1- جوانشیر ، كریم . مصدق ، احمد . اوكالیپتوس ، انتشارات و چاپ دانشگاه تهران .
1.BAKER , R.T; SMITH , H.G . " On the relation between leaf venation and the presence of certain chemical constituents in the oil of the Eucalyptus. F. Roy.Soc.(34 ) , 1901,116-123 2.http : // www . Eucalyptus . co . uk / index 2 htm-History & Hardiness in the U.K .
3. MAIDEN , J . H. - The Examination of Kinosas an aid to Diagnosis of Eucalyptus,part I : The Ruby Group.Proc.Linn.soc.N.S.U.(4) , 1989 a , 605-618
4. PRYOR , L.D ; BRYANT, L.H." Inheritance of oil characters in Eucalyptus -. proc.Linn.SOC.N.S.W.,83 (386 ) ,1998,55-64.


Investigation on antibacterial characteristics
of Eucalyptus.essential oil .
Laleh Yazdanpanah. Natural Resources Reserch Center in Kerman
Email : l_yazdanpanah @yahoo.com

Abstract
One of the important trees is Eucalyptus . The fresh eucalyptus leaves have 3 to 5 % essence -rutine-tanen-different resin-eucalypt acid and - .This essence get from fresh leaves with distill or watervapor.Eucalyptus essence is apply aldehid and aleric - aldehid butiric - kamphen - fenene - tripinocarveol - etilic alchol - eudesmol - cyneol or cajeputol or eucalyptol . Eucalypttus leaves that only use in therapeutic have styptic effect lenient - antiseptic .The eucalyptus essence have effect germicide that 2% emolsion can raise 70% staphyloccoc.
Keyword : Oil , Ecalyptol , Eucalyptus

بررسی اثرات ضد تهوعی فراكسیونهای اندام‌های هوایی
گیاه پونه Mentha longifolia روی جوجه

بهاره نقی زاده1؛ حسین حسین زاده2 و محمد رمضانی3
1- دستیار تخصصی فارماكولوژی دانشگاه علوم پزشكی مشهد
2- استاد گروه فارماكودینامی و سم‌شناسی دانشكده داروسازی و مركز تحقیقات علوم دارویی پژوهشكده بوعلی، دانشگاه علوم پزشكی مشهد
3- دانشیار گروه بیوتكنولوژی و فارماكوگنوزی مركز تحقیقات بیوتكنولوژی علوم دارویی و دانشكده داروسازی مشهد
دانشكده داروسازی دانشگاه علوم پزشكی مشهد، بخش فارماكودینامی و سم شناسی
صندوق پستی: 91775-1365، ، پست الكترونیك: hosseinzadehh@yahoo.com
 

خلاصه

با توجه به اثرات ضد تهوعی گیاه پونه در طب سنتی جهت اثبات این اثر فعالیت ضد تهوعی فراكسیونهای این گیاه روی جوجه بررسی گردید. دو عصاره جوشانده آبی و خیسانده الكلی تهیه گردید كه با توجه به اثر ضد تهوعی بیشتر عصاره الكلی ازآن دو فراكسیون آبی متانولی و كلروفرمی تهیه شد كه با توجه به ظاهر و حلالیت بهتر فراكسیون آبی متانولی از آن سایر فراكسیونها به روش كروماتوگرافی مایع با فشار متوسط (MPLC) تهیه شد كه كه از میان این فراكسیونها دو فراكسیون C (شماره 47 تا 53) و F (شماره 67) اثرات ضد تهوعی مناسبی را نشان دادند.
واژه‌های كلیدی: ضد تهوعی، پونه، فراكسیونها

 

مقدمه

گیاه پونه با نام علمی Mentha longifolia گیاهی از تیره نعناع است(4) كه دارای خواص مختلفی است(5) از جمله موارد كاربرد آن در طب سنتی در درمان نفخ، تهوع و استفراغ، سردرد، بی اختیاری ادراری، سنگ كلیه، سرفه، بیماریهای سینه و قلب، سكسكه، اسپاسم، یرقان،سیاه سرفه، سرماخوردگی، تومور و اختلالات عصبی می‌باشد (1،2،3،5) با توجه به اثرات مذكور در این مطالعه فعالیت ضد تهوعی این گیاه مورد بررسی قرار گرفت.
 

مواد و روشها

آزمایشهای روی جوجه (5-3 روزه) با وزن 40 گرم انجام شد.عصاره‌گیری به دو روش جوشاندن (آبی) و خیساندن (الكلی) انجام شد.برای تهیه فراكسیونهای آبی متانولی و كلروفرمی، عصاره متانولی در متانول:آب (2:3) حل شده و چهار مرتبه با كلروفرم استخراج شد. بعد فراكسیون آبی متانولی به ستون MPLC (cm 48-/2) حاوی سیلیكاژل 60 با قطر ذرات (40-15) ﻣﻴﻜﺮون اضافه شد و 67 فراكسیون جمع‌آوری شد كه فراكسیونهای دارای RF یكسان با هم مخلوط شدند و در نهایت 6 فراكسیون حاصل شد كه دو فراكسیون C و F با توجه به مقدارشان انتخاب شدند.
با توجه به روش ماخذ (8)، برای ایجاد تهوع از سولفات مس (mg/kg 60، خوراكی) و ایپكا (mg/kg 60، خوراكی) و به عنوان كنترل منفی از نرمال سالین و به عنوان كنترل مثبت از متوكلوپرامید (mg/kg 1) استفاده شد. داده‌ها به صورت میانگین  خطای معیار بیان شدند و آزمون (ANOVA) و آزمون متعاقب (Tukey-Kramer) انجام گردید. نتایج دارای P<0.05 معنی‌دار در نظر گرفته شدند.

نتایج و بحث

LD50 عصاره جوشانده آبی و خیسانده الكلی به ترتیب mg/kg 7/1561 و 6/2161 بود و به نظر می‌رسد سمیت عصاره آبی بیشتر بود.
عصاره آبی با دورهای mg/kg 40، 70 و 100 و عصاره الكلی با دوزهای mg/kg 320، 560 و 800 موجب كاهش معنی‌دار تعداد تهوع نسبت به نرمال سالین گردیدند. فراكسیون آبی متانولی و كلروفرمی با دوزهای mg/kg 10، 40 و 70 و فراكسیونهای F و C با دوزهای mg/kg 4، 7 و 10 موجب كاهش معنی‌دار تعداد تهوع نسبت به نرمال سالین گردیدند. سولفات مس با سازوكار محیطی و ایپكا با سازوكار محیطی و مركزی تهوع ایجاد می‌كنند(6 و 7 و 9). با توجه به اثرات ضد تهوع این گیاه علیه تهوع هر دوی این مواد به نظر می‌رسد كه اثر ضد تهوع این گیاه از طریق هر دو سازوكار محیطی و مركزی می‌باشد. با توجه به اثر بیشتر عصاره الكلی به نظر می‌رسد كه اجزاء‌ضد تهوع در مرحله الكلی بیشتر وارد شده‌اند. از طرفی فراكسیون F با اثر بیشتر در مرحله آخر از ستون خارج شده و چون به تدریج بر قطبیت حلال افزوده شده چنین نتیجه گرفته می‌شود كه فراكسیون با قطبیت نسبتاً بیشتر اثر ضد تهوعی بیشتری دارد و با ادامه روند جداسازی می‌توان به اجزاء خالص‌تر دست یافت كه بیانگر افزایش كارایی جداسازی می‌باشد.

.

p<0.05 * P<0.01** P<0.001***
شكل شمارة 1: مقایسه اثرات ضد تهوعی عصاره آبی و عصاره خیسانده الكلی پونه در جوجه با متوكلوپرامید و گروه نرمال سالین زمانی كه تهوع با سولفات مس ایجاد گردیده است. ، (تعداد=6)
شكل شمارة 2 : مقایسه اثرات ضد تهوعی فراكسیون آبی متانولی و كلروفرمی پونه در جوجه با متوكلوپرامید و گروه نرمال سالین زمانی كه تهوع با سولفات مس ایجاد گردیده است. ، (تعداد=6)
شكل شمارة 3 : مقایسه اثرات ضد تهوعی فراكسیون C,F پونه در جوجه با متوكلوپرامید و گروه نرمال سالین زمانی كه تهوع با سولفات مس ایجاد گردیده است. ، (تعداد=6)
شكل شمارة 4 : مقایسه اثرات ضد تهوعی فراكسیون C,F پونه در جوجه با متوكلوپرامید و گروه نرمال سالین زمانی كه تهوع با ایپكا ایجاد گردیده است. ، (تعداد=6)

 

منابع

1- داسمت، كلر، هانسل، چندلر، عوارض جانبی داروهای گیاهی، دكترتفقدی، امیری، جلد اول، چاپ اول، انتشارات دانشگاه علوم پزشكی مشهد، زیر نظر دكتر حسین حسین‌زاده، 211، (1376).
2- زرگری، علی، گیاهان دارویی، جلد چهارم، چاپ ششم، انتشارات دانشگاه تهران،‌ 154-1، (1376).
3- میرحیدر، حسین، معارف گیاهی و كاربرد گیاهان در پیشگیری و درمان بیماریها، جلد اول، چاپ اول، دفتر نشر فرهنگ اسلامی تهران، 21-19، (1372).
4- مظفریان، ولی‌ا...، فرهنگ نامهای گیاهان ایران، چاپ اول، نشر فرهنگ معاصر تهران، 344، (1375).5- Marderosian, A. (2001). The Review of Natural Products. 1th ed. PP.463-464. Louis : Facts and Comparisons.
6- Abraham, A., Sridhar, N. and Veeranjaneyulu, A. (2000). Cancer chemotherapy and radiation induced emesis (CRIE) : current and future therapeutic approaches. Ind. J. Pharmacol; 32, 256-268.
7- Hain, T.C. (2001). Emesis. From www.neuro.nwu.edu/meded/m2/353 emesis.html.
8- Yang, Y., Kinoshita, K., Koyama, K., Takahashi, K., Tai, T., Nunoura, Y. and Watanabe, K. (1999). Novel experimental model using free radical emesis for surveying antiemetic compounds from natural sources. Planta Med; 65, 574-576.
9- Pasricha, P.J. (2001). Drugs affecting gastrointestinal function. In Goodman and Gilman's the Pharmacological Basis of therapeutics. Eds. Hardman, J.G., Limbird, L.E. and Gilman, A.G. 10th ed. PP. 1029-1033. NewYork : McGraw Hill.



Antiemetic effect of Mentha longifolia aerial parts extracts and fractions in young chichens
Hossein Hosseinzadeh, Mohammad Ramezani and Bahareh Naghizadeh
Pharmaceutical Research Center, Faculty of Pharmacy, Mashhad University of Medical Sciences, Mashhad
Abstract:
The antiemetic effect of Mentha longifolia extracts and fractions was studied in young chickens in order to provide a basis for the traditional use of the plant. The methanolic extract showed more efficacy therefore cloroformic and aqueousmethanolic fractions were prepared from it. Because of the better appearance and solubility of aqueous-methanolic fraction, other fractions were prepared from it by the method of MPLC. Among these, C and F fractions showed the most efficacy.
Key words: Mentha longifolia, Antiemetic, Fraction

تاثیر داروی گیاهی تانامیگرن در درمان میگرن
حبیب الله نعمتی 1، حسن رخشنده 2، حبیب الله اسماعیلی3
1- استادیار مغز و اعصاب دانشگاه علوم پزشكی مشهد 2- عضو هیأت علمی گروه فارماكولوژی دانشگاه علوم پزشكی مشهد
3- استادیار گروه پزشكی اجتماعی و بهداشت دانشگاه علوم پزشكی مشهد
 

خلاصه

سردرد شایعترین سندرم بالینی درد است. در تقسیم بندی علل سردرد، میگرن پس از سردردهای عصبی در رتبة دوم شیوع قرار دارد. روشهای مختلفی برای درمان میگرن ذكر شده است كه از آن جمله گیاه درمانی می‌باشد. در این بررسی ما از داروی گیاهی تانامیگرن كه حاوی پودر گیاه Chrysanthemum Parthenium می‌باشد، در درمان میگرن استفاده كرده ایم. در این مطالعه مشخص شد كه تانامیگرن به‌طور معنی‌داری از دارونما موثرتر می‌باشد (05/0P< و با توجه به عوارض جانبی محدود داروهای گیاهی استفاده از آن در درمان میگرن توصیه می‌شود.
واژه‌های كلیدی: سردرد، میگرن، تانامیگرن

 

مقدمه

درد یكی از علائمی است كه در اكثریت قریب به اتفاق بیماریها دیده می‌شود و در سندرومهای مختلفی وجود دارد (5). سردرد شایعترین سندرم بالینی درد است. در تقسیم بندی علل سر درد میگرن پس از سردردهای عصبی در رتبه دوم شیوع قرار دارد و 25-20 درصد انواع سردردها را شامل می‌شود. میگرن انواع متعددی دارد لیكن درمان انواع مختلف آن یكسان است (8). روشهای مختلفی برای درمان میگرن ذكر شده است كه از آن جمله دارو درمانی و روان درمانی می‌باشد. از جملة داروهای مورد استفاده بهره‌گیری از گیاهان دارویی می‌باشد (7). هدف از این تحقیق بررسی میزان تاثیر داروی گیاهی تانامیگرن در درمان میگرن بوده است.
 

روش كار

100 بیمار مبتلا به میگرن كه دفعات سردردشان بیش از 3 بار در یك ماه بود و داوطلب استفاده از داروی گیاهی بودند به ترتیب مراجعه به‌طور یك در میان به دو گروه 50 نفره تقسیم شدند. به یك گروه كپسول تانامیگرن و به گروه دیگر كپسول مشابه آن از نوع دارونما تجویز شد. پزشك درمانگر و بیمار هیچ كدام از نوع كپسول تجویزی آگاهی نداشتند. اطلاعات حاصل از شدت سردرد قبل از درمان و كیفیت سردرد 15 روز، یكماه و نیم و سه ماه و نیم پس از شروع درمان در فرم مخصوص ثبت شد و بعد نتایج حاصل از درمان مورد تجزیه و تحلیل آماری قرار گرفت.
 

نتایج و بحث

از كل افرادی كه مورد مطالعه قرار گرفتند 14 نفر به دلیل عدم مراجعه مجدد از مطالعه حذف شدند و بررسی بر روی 86 نفر انجام شد. 41 نفر داروی اصلی و 45 نفر دارونما مصرف نمودند. نتایج نشان داد كه 26 نفر (8/57 درصد) از افراد گروه تانامیگرن نسبت به قبل از درمان بهتر یا خیلی بهتر شدند كه در افراد گروه دارونما این نسبت 39 درصد بود. آزمون كای دو نشان داد كه بهبودی در گروه تانامیگرن به‌طور معنی‌داری بهتر از گروه دارونما می‌باشد(041/0P=). همچنین در یكماه و نیم بعد (014/0P=) و سه ماه و نیم بعد (014/0P=)، نیز بهبودی گروه تانامیگرن بیشتر از گروه دارونما می‌باشد.
میگرن با پره والانس یك تا 25 درصد در جامعه وجود دارد و ازنظر فركانس در میان علل سردرد پس از سردردهای عصبی در مرتبه دوم قرار دارد. برای درمان میگرن از دارو درمانی و روان درمانی استفاده می‌شود (4). از جمله داروهای مورد استفاده بهره‌گیری از گیاهان دارویی می‌باشد. كپسول تانامیگرن حاوی پودر گیاه Chrysanthemum Parthenium می‌باشد (1). این گیاه از تیره كاسنی بوده است این تیره حدود 9000 جنس دارد و یكی از جنسهای آن جنس Chrysanthemum می‌باشد. در این جنس گونه‌های مختلف دارویی وجود دارد كه یكی از آنها گونه Parthenium می‌باشد كه به یك نوع گل داودی معروف می‌باشد (3). این گیاه در نقاط مختلف ایران از جمله گرگان، همدان و اراك می‌روید و در طب سنتی در سردردهای یكطرفه به صورت ضماد روی پیشانی استفاده می‌شود (2). انواع درمانهای مورد استفاده تنها می‌توانند فركانس عود و شدت سردردهای میگرنی را كاهش دهند كه در این تحقیق نیز به اثبات رسید و با توجه به عوارض جانبی محدود داروهای گیاهی و پرهیز از عوارض داروهای شیمیایی استفاده از تانامیگرن در سردردهای میگرنی توصیه می‌شود.
 

سپاسگزاری

با تشكر از آقای دكتر بهنام ثابت و پرسنل محترم داروخانه دكتر ثابت كه در انجام طرح جهت تهیه دارو و دارونما زحمات زیادی را متحمل شدند
 

منابع

1- جهان آرا، فهیمه. حائری زاده، بی بی مهشید. 1380. اطلاعات و كاربرد داروهای گیاهی رسمی ایران. انتشارات شركت داروگستر رازی. صفحه 69-68.
2- زرگری، علی. 1368. گیاهان داروئی. جلد 3. انتشارات دانشگاه تهران. صفحة 146-143.
3- ساعد، زمان. ترجمه. ژان ولاك، ژیری استودولا. 1376. گیاهان داروئی. چاپ سوم. صفحه 148.
4-Adams Raymond D. victor Murice. Ropper Allan H.Headache and other craniofacialpains. In: Principles of neurology. 6 th ed. McGraw- Hill. 1997. ch 10. P 167- 193.
5-Aminoff , Michael J. Neurology and geneneral medicine. Churchill livingstone. 1989. P 445-6.
6- Libstem. Delmars. Integrative herb guide for nurses. Delmarst homson Learning Alby. 2002. P 136-144.
7-Linda Skidmore. Roth. Mosby-s Handbook of Herbal & Natural supplements. 2001. P 342-345.
8-Raskin Neil H. migraine and other Headaches. in: Merritts textbook of neurology. 9th ed. williams& wilkins. 1995.P 837-845


The effect of Tanamigrain in Treatment of Migraine headache

Habibollah Namati1, Hassan Rakhshandeh2, Habib Allah Ismaili3
1-Neurologist, Assistant professor Department of Physiology Mashhad university of Medical Science
2-Pharmacologist, Department of Pharmacology, Mashhad university of Medical Science
3- Assistant professor, Dpartment of Scocial Physition and health Care, Mashhad university of Medical scienc

Abstract
Headache is the most frequent clinical syndrome of the pain. Migraine is second class of headache after tension type of this syndrome according to classification of the headache. Medicinal plants are recomended for treatment of migraine in traditional medicine. In this study migraine was treated by herbal Tanamigrain that contains herbal powder of chrysanthemum parthenium compared to placebo. The result showed that Tanamigrain significantly more effective in reduction of headache than placebo in different time period of the study (P<0.05). with regard to minor side effects of medicinal plants the results of this study suggests using that plant may be of traputic value in treatment of migraine.

Keywords: Migrain, hedache, medicinal plant
 

بررسی اثر عصاره هیدروالكلی Vitex agnus castus
بر میزان هورمونهای گنادوتروپین و تستوسترون در موش
نصری- سیما(1)، عریان- شهربانو(2)، حائری روحانی- علی(2)، امین- غلامرضا(3)، نقی زاده- مختارعلی(4).
1،2،3،4 -(اعضاء هیأت علمی) 1- دانشگاه آزاد اسلامی- واحد پرند2- دانشگاه آزاد اسلامی - واحد علوم و تحقیقات گروه فیزیولوژی
3- دانشگاه تهران- دانشکده فارماکوگنوزی4- سازمان انتقال خون ارومیه. 

خلاصه

در حال حاضر عصاره گیاه پنج انگشت Vitex agnus castus.Lدر بیشتر کشورهای اروپایی، امریکا و کانادا و حتی ایران به صورت داروی گیاهی جهت درمان سیندرم پیش قاعدگیPMS))، تنظیم دوره های جنسی و اختلالات هورمون پرولاکتین در زنان مصرف دارد، اما هیچ گزارشی از تاثیر آن در جنس نر وجود ندارد. در این پژوهش به دنبال اثر این گیاه بر میزان هورمون گنادوتروپینها و تستوسترون بودیم. بنابراین، حیوانات تحت تزریق داخل صفاقی عصاره گیاه در سه دوز 65، 165، و 265 میلی گرم بر کیلوگرم وزن حیوان و یا حلال به مدت یک ماه قرار گرفتند. بعد از طریق سیاهرگ باب کبدی از تمام گروهها خونگیری بعمل آمد، و میزان گنادوتروپینها و تستوسترون به روش RIA اندازه گیری شد. نتایج حاصل نشان دهنده آن است که عصاره میوه گیاه پنج انگشت سبب کاهش معنی دار هورمونهای LH,FSH و تستوسترون شده است. به نظر می رسد که این عصاره در نر نیز مانند جنس ماده مستقیما بر روی هیپوفیز اثر گذاشته و سبب کاهش گنادوتروپینها و در نتیجه تستوسترون گشته است و یا بر گیرنده های دوپامینی موجود در هیپوتالاموس اثر و با گلهایی به رنگ بنفش روشن است. عطر و مزه میوه های آن شبیه به فلفل می‌باشد.عصاره میوه های آن مصرف دارویی دارد. میوه این گیاه جهت درمان مشکلات قاعدگی از جمله سیندرم پیش از قاعدگی، به هم خوردن تعادل میزان هورمونهای استروژن و پروژسترون مورد استفاده می‌باشد.(2و5) متأسفانه ساز و کار اثر میوه گیاه و ترکیبهای موثر آن هنوز دقیقا مشخص نیست.(3)
واژه‌های كلیدی: Vitex agnus castus ، عصاره، هورمونها

مقدمه

پنج انگشت (Vac.) گیاهی از خانواده شاه پسند (Verbenacea) بوده و بومی مناطق آسیای مركزی و مدیترانه‌ای می‌باشد. این گیاه بوته ای، با برگهای پنجه ای و پاستور ایران استفاده شد. موشها در اتاق حیوانات و تحت شرایط کنترل شده با تناوب نوری 12 ساعت تاریکی- 12 ساعت روشنایی نگهداری شدند. حیوانات به گروههای شش تایی تقسیم و تحت تزریق داخل صفاقی در دوزهای 65، 165 و 265 میلی گرم بر کیلوگرم و یا حلال مربوطه به مدت 30 روز قرار گرفتند. دو ساعت بعد از آخرین تزریق دارو یا حلال، موشها با اتر بیهوش شدند. سپس با تشریح خونگیری از سیاهرگ باب کبدی انجام شد و میزان هورمونهای LH,FSH و تستوسترون در سرم خون حیوانات به روش RIA سنجش شد.
 

مواد و روشها

در این تحقیق از میوه گیاه پنج انگشت (جمع آوری شده از منطقه قم) که در هرباریوم بخش فارماکوگنوزی دانشکده داروسازی دانشگاه تهران مورد تایید قرار گرفت، استفاده شد. میوه‌ها در شرایط استاندارد تهویه مناسب و در سایه خشک و سپس آسیاب و عصاره هیدروالکلی به روش پرکولاسیون (percolation) تهیه شد. عصاره خشک و سپس در توئین حل و به آن آب افزوده شد.در این تجربیات از موشهای نر بالغ از نژاد Balb/C با وزن 20 - 25 گرم خریداری شده از انیستتوکاهش GnRH سبب کاهش این هورمونها شده است.
 

بررسی‌های آماری

با استفاده از نرم افزار SPSS و به كمك تحلیل واریانس صورت پذیرفت.
 

نتایج و بحث

عصاره میوه گیاه پنج انگشت سبب کاهش هورمونهای LH,FSH و تستوسترون در سرم موشهای نر در مقایسه با گروه کنترل و شاهد شد. (شکلهای شمارة 1، 2 و 3) بیشترین کاهش در دوز 265 میلی گرم بر کیلوگرم مشاهده گردید. بر اساس تحقیقات انجام شده عصاره این گیاه سبب تنظیم هورمونهای LH,FSH هیپوفیز قدامی در زنان می شود(2). پس همان گونه که در جنس ماده عصاره می تواند مستقیما بر هیپوفیز اثرات تنظیمی داشته باشد، می توان نتیجه گرفت که احتمالا در جنس نر نیز این اثرات مستقیم وجود داشته باشد. با استفاده از روش سنجش اتصال به گیرنده های دوپامینی (DA receptor binding assay) مشخص شده است که عصاره گیاه پنج انگشت دارای تمایل زیادی جهت اتصال به گیرنده های دوپامینی است.(6) دوپامین از ناقلین عصبی است که اثر مهاری بر محور هورمونی هیپوتالاموس- هیپوفیز- گناد دارد(1 و4). پس عصاره گیاه پنج انگشت با فعال کردن مسیرهای دوپامینرژیک سبب مهار محور هورمونی هیپوتالاموس- هیپوفیز-گناد می‌شود. بنابراین عصاره این گیاه احتمالا با اثر بر گیرنده‌های دوپامینی و همچنین تاثیر مستقیم بر محور هیپوفیز- گناد سبب کاهش فعالیت این محور شده است. 

منابع:

1- Berne-M.R, Levy-N.M,Koeppen-M.B, Stanton-A.B, Physiology, 4 th Ed , Chapter 52 (The reproductive glands), Pub of Mosby, 1998, 965-1014.
2-Burch-E, Vitex Agnus castus, www@herbcraft.com, 1999.
3-Hoberg-E, Orjala-J. E Meier-B, Sticher-O, Diterpenoids from the fruits of Vitex agnus-castus, Phytochemistry, 52 (1999), 1555-8.
4- Kacsoh-B, Endocrine physiology, Chapter 13(Reproductive Endocrinology), pub of Mc Graw Hill,2000, 448-640.
5- Gorko-C, Wuttke-W, Marz-RW, Effectiveness of Vitex agnus castus preparations. Wien Med Wochenschr. 2002; 152 (15-16): 364-72.
6-Milewicz-A,Gejdel-E,Sworen-H,Sienkiewicz-k, Vitex agnus castus extract in the treatment of luteal phase defects due to latent hyperprolactinemia. Results of a randomized placebo-controlled double-blind study, Exp Clin Endocrinol Diabetes, 104(6), 1996, 447-53.



The effects of Vitex-agnus castus hydroalcoholic extract on Gonadotropin and Testosterone hormones in mouse.
Nasri-S(1) ,Oryan-S(2) , Haeri Rohani-A(2) , Amin-GH(3) , Nagizadeh-M(4) .
1-Dept. of Biology, Islamic Azad University-Parand Branch, Tehran, Iran. 2-Dept of Physiology, Islamic Azad University- Science and Research campus, Tehran, Iran.3- Pharmacognosy Faculty, Tehran University, Tehran, Iran.4- Orumieh blood transfusion service, Orumieh,Iran(4).
s_nasri2000@yahoo.com

Abstract
Vitex-agnus castus is without doubt the most important herb used by natural therapists for the treatment of female hormone problems. But there isn,t any report about the effect of this extract on serum LH,FSH,Testosterone in male. This project investigates the effects of Vitex-agnus castus administration on serum Luteinizing Hormone(LH), Follicle-Stimulating Hormone(FSH) and testosterone levels in male mice. Animals were Injected intraperitonally with Vitex-agnus castus extract (65, 165, 265) or vehicle. Then, the mice were carried out under ether anesthesia, and blood samples were collected from portal vein of liver. Serum levels of LH, FSH and testosterone were measured. This extract decrease serum tesosterone LH , and FSH release compared to controls. The results suggest that the Vitex-agnus castus extract may act through the hypothalamo-hypophyseal-gonadal axis or direct effect on pituitary.

معرفی دانش بومی و یافته‌های جدید گیاه دارویی
Primula auriculata
قاسم نجفی1، رمضان كلوندی1، كیوان صفی خانی2
1-كارشناسان مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی همدان 2- عضو هیأت علمی مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی استان همدان
همدان-كیلومتر 7 جاده تهران-صندوق پستی 65155 مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی استان همدان
 

خلاصه

گیاه Primula auriculata با نام فارسی پامچال جویباری یا پامچال طناز از خانواده Primulaceae می‌باشد. این گیاه از قدیم در استان همدان به عنوان یكی از گیاهان دارویی مهم مورد استفاده قرار می‌گرفته است. با توجه به كاربردهای سنتی این گیاه مطالعه جامعی در زمینه دانش بومی و یافته‌های جدید در زمینه این گیاه انجام گردید. در محور دم گل آذین این گیاه پودر سفیدرنگی قرار دارد كه عوام آنرا به نام توتیا می‌شناسند و معتقدند كه با كشیدن این پودر در چشم می‌توان از عوارض متعدد و ناراحتی‌های مختلف چشمی ممانعت نمود. اعتقاد عمومی همچنین بر تأثیر این ماده در پیشگیری و درمان بیماریهایی نظیر آب مروارید، آب سیاه، تراخم و بهبود خشكی‌های چشمی و ضدعفونی كردن آن می‌باشد.
واژه‌های كلیدی: Primula auriculata، دانش بومی، گیاه دارویی

 

مقدمه

كاربرد محلی و دانش بومی در زمینه استفاده از گیاهان دارویی در جهان دارای ارزش و اهمیت ویژه‌ای می�