بهینه‌یابی اقتصادی كشت گیاهان دارویی
ابوالقاسم باقری1، صادق خلیلیان2 و حسنعلی نقدی بادی3
1- كارشناس ارشد گروه تحقیقات اقتصاد كشاورزی مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی اصفهان
2- استادیار اقتصاد كشاورزی دانشگاه تربیت مدرس
3- عضو هیأت علمی كشت و توسعه گیاهان دارویی
اصفهان، شهرك امیرحمزه، مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی اصفهان ص.پ- 199-81785
 

خلاصه

وجود ویژگی‌ تنوع‌ در كاشت‌ گیاهان‌ دارویی‌ كه‌ اغلب‌ تولیدكنندگان‌ را با گزینه‌های‌ مختلف‌ رو به‌ رو می‌سازد از یك‌طرف‌ و هدفهای‌ متعددی‌ كه‌ بهره‌برداران‌ در انجام‌ فعالیتهای‌ تولیدی‌ خود دنبال‌ می‌كنند از طرف‌ دیگر، بدون‌ شك‌ می‌تواند ضرورت‌ برنامه‌ریزی‌ را برای‌ ایجاد الگوی‌ مناسب‌ زراعی‌ گیاهان‌ دارویی‌ آشكار نماید. در این مطالعه با برآورد الگوهای بهینه و متنوع كشت با استفاده از مدلهای برنامه‏‌ریزی ریاضی و مقایسه آنها با الگوی موجود، كشت و تولید این دسته از گیاهان مورد توجه قرار گرفته است. نتایج بررسی و مقایسه الگوی كشت بهینه و الگوی فعلی مزرعه نشان می‌دهد كه در سطح زیر كشت گیاهان دارویی مورد مطالعه تغییرات قابل ملاحظه‌ای ایجاد گردیده است.
واژه‌های كلیدی: بهینه‌یابی، اقتصادی، گیاهان دارویی

 

مقدمه

از عمده اهداف و انگیزه‌های كشاورزان در انتخاب گیاهان دارویی به عنوان فعالیت كشت، سودآوری بالای آنها در مقایسه با انواع مختلفی از سایر محصولات زراعی می‌باشد. به ویژه آنكه برخی از انواع این گیاهان در شرایط نامساعد و محدودكننده نیز، قابلیت كشت و تولید را دارند. این مطالعه، به منظور تعیین الگوهای به نسبت بهینه در جهت ایجاد برنامه‌های متنوع با درنظر گرفتن‌ معیارهای‌ اقتصادی‌ بهره‌بردار، محدودیتهای‌ رفتاری‌ وی‌، هدفهای‌ اجتماعی‌ خاص‌ و امكان‌ به‌ كار بستن‌ سیاستهای‌ مختلف‌ همچون‌ دخالت‌ دادن‌ محصولات‌ جدید در برنامه‌ تولیدی‌، تأمین نیاز مواد اولیه و خام شركتهای دارویی در تولید داروهای گیاهی با استفاده از روش مدلسازی ایجاد گزینه و مقایسه آن با الگوهای موجود و بهینه در شهرستان كرج صورت گرفته است.
 

مواد و روشها

روش مورد نظر در این تحقیق به صورت میدانی است. به منظور بررسی و تجزیه و تحلیل مدل ارائه شده برنامه‏ریزی بهینه و به نسبت بهینه از آمار و اطلاعات بودجه زراعی در بكارگیری مدل، استفاده گردیده است. اطلاعات مورد نیاز به صورت پرسشنامه و از مزارع گیاهان دارویی شهرستان كرج گردآوری شده است. به منظور برآورد مدل نیز از بسته نرم افزاری Lindo استفاده شده است. در این تحقیق از‌ روش‌ HSJ به‌ عنوان‌ عملی‌ترین‌ تكنیك‌ MGA‏‏ (5) استفاده‌ گردیده است. این تكنیك‌ توسط بریل‌ و هاپكینز(4) ابداع شد.
 

نتایج و بحث

نتایج‌ حاصل‌ از بررسی الگوهای فعلی و بهینه در منطقه نشان‌ می‌دهد كه الگوی‌ زراعی‌ فعلی‌، یك‌ الگوی‌ بهینه‌ نبوده‌ و تركیب‌ عوامل‌ تولید در فرآیند تولید مبتنی‌ بر معیارها و ضوابط بهینه‌سازی‌ صورت‌ نمی‌گیرد. همان‌طور كه‌ جدول‌ نشان می‌دهد، تركیب‌ بهینه‌ كشت‌ گیاهان‌ دارویی‌ و درآمد خالص‌ ناشی‌ از آنها در بهره‌برداری‌ مورد مطالعه‌ تفاوت‌ قابل‌ ملاحظه‌ای‌ با الگوی‌ فعلی‌ دارد. با توجه‌ به‌ مدل‌ برنامه‌ریزی‌ خطی‌، كشت‌ گیاهانی‌ از قبیل‌ نعناع‌ فلفلی‌، آویشن‌، رزماری‌ و بابونه‌ آلمانی‌ حذف‌ و در مقابل‌ كشت‌ كاسنی‌، ملیس‌، گاوزبان‌ و ماریتیغال‌ به‌ ترتیب‌ به‌ میزان‌ 57/0،19/1، 45/0 و 82/0 هكتار توصیه شده‌ است‌. بیشترین‌ افزایش‌ در سطح‌ زیر كشت‌، مربوط به‌ بادرنجبویه‌ با 138درصد و بیشترین‌ كاهش‌ سطح‌ زیركشت‌ مربوط به‌ گیاهانی‌ از قبیل‌ نعناع‌ فلفلی‌، آویشن‌، رزماری‌ و بابونه‌ آلمانی‌ بوده‌ است‌. این تغییرات بازده برنامه‌ای را نسبت به الگوی فعلی، 7/13 درصد افزایش داده است. نتایج بدست آمده از الگوهای به نسبت بهینه نشان می‌دهد كه در گزینه1(MGA1)، با حذف بادرنجبویه و كاهش سطح زیر كشت گاوزبان، دو محصول آویشن و بابونه به ترتیب به میزان 43/1و 11/0 هكتار وارد برنامه می‌شوند. این در حالی است كه در گزینه2(MGA2) ، از سطح زیر كشت كاسنی كم شده و در مقابل به سطح زیر كشت بادرنجبویه و گاوزبان افزوده شده است. بررسی قیمت سایه‌ای منابع نشان می‌دهد كه عوامل آب و زمین دو عامل اصلی محدودكننده افزایش تولید و در نتیجه درآمد هستند.
 

منابع

1- امید بیگی، رضا (1374)، رهیافتهای تولید و فرآوری گیاهان دارویی، تهران.
2- باقری، ا (1379). كاربرد برنامه‌ریزی خطی در تعیین الگوی كشت بهینه گیاهان دارویی، پایان نامه كارشناسی ارشد اقتصاد كشاورزی، دانشكده كشاورزی، دانشگاه تربیت مدرس، 140ص.
3- تركمانی، جواد (1379)، تحلیل اقتصادی تغییر در سطح زیر كشت آفتابگردان؛ كاربرد روش مدلسازی ایجاد گزینه ها، فصلنامه اقتصاد كشاورزی و توسعه، شماره 30، ص 43 تا 63.
4- Brill, C. S. and Hopkines, L. D. (1982). Use of mathematical models to generate alternative solution to water resource planning programs. Water resource research, 18: 58-64.
5- Gidly, J. S. and Bari, M. F. (1986). Modelling to generate alternatives. Water Forum 86, Newyork, 366-374



Economic Optimization of Medicinal Plants Cultivation
Abolghasem bagheri, ,Sadegh khalilian and Hasanali naghdi
Esfahan Agricultural and National Resources Research Center

Abstract
Population growth and pressing requirements of pharmaceutical industries to medicinal plants as raw material for drug production, inability of artificial production of some vital drugs by pharmaceutical industries and the importance of effective constituents of medicinal plants in food, cosmetics and beauty industries have spurred research on these plants in view of their culture, production and consumption. In this study, the culture and production of medicinal plants is considerable by determination of the optimum and various pattern use of linear programming models and modelling to generate alternatives methods (MGA) and the comparison with current pattern. The comparison of optimal culture pattern and the current pattern shows that considerable changes have occurred in the acreage of the medicinal plants under research, so that based on the optimum pattern programming yield has increased more than 13.7 percent over the current pattern. The results of survey and comparison of optimum and partially optimum patterns show that in the first option (MGA1), through exclusion of lemon balm and reduction of the borage acreage, thyme and chamomile enter the program by 1.43 and 0.11 hectares as two alternative plants. In the second option (MAG2) the acreage of chicory is reduced and that of lemon balm and borage increased. Therefore chief of the unit can choose any of the two options according to his goals. The assessment of shadow prices of the resources shows that water and land resources are two main factors restricting the production growth and income. Therefore it is suggested that if possible the farm manager take steps to augment the above-mentioned limiting factors to gain more profit.
Keywords: Medicinal plants, Economic, cultivation

عوامل موثر در شناسایی و تعیین بازارهای هدف گیاهان دارویی در سطح ملی و بین المللی
علی ابراهیمی
عضو هیا ت علمی سازمان تحقیقات و آموزش كشاورزی

خلاصه

ارزش گذاری و شناساندن نقش حیاتی گیاهان دارویی در پیشبرد اهداف ملی و دستیابی به معیارهای جهانی در راستانی تحقق سلامت و نشاط جامعه ، خودكفایی ، ایجاد اشتغال ، توسعه اقتصادی ، زیست محیطی ، امنیت غذایی و حفظ ذخایر ژنتیكی از نظر مدیریت توسعه پایدار امری اجتناب ناپذیر است . لازمه حضور فعال در بازارهای جهانی كه رقابت شدید از ویژگی های آن به شمار می رود در قدم نخست یك استراتژی قوی و پویای توسعه در سطح كلان در كشور می باشد . لذا شناسایی و تعیین بازارها هدف گیاهان دارویی در سطح ملی و بین المللی بر اساس مدیریت راهبردی سیستمیك و جامع نگرانه در توسعه پایدار گیاهان دارویی نقش بسزایی دراد . باتوجه به ضرورت وحدت بخشیدن به اهداف و انسجام فعالیت ها در ابعاد مختلف به ویژه در نظام اجرا ، تحقیقات و آموزش كشور در راستای شأن و منزلت نظام جمهوری اسلامی و همسوسازی آن با نیاز قطب های تولیدی به منظور گسترش فرصت های اقتصادی كشور برای تولید كنندگان استاندارد گیاهان دارویی و ایجاد زمینه لازم برای توسعه فرهنگ كار آفرینی ، رشد خلاقیت و نو آوری و با عنایت به تنوع اقلیمی و تنوع گونه ای وجود استعدادهای بالقوه عظیم ملی و نیز فرهنگ استفاده از گیاهان دارویی در سطح كشور ، این تحقیق با هدف عوامل موثر در شناسایی و تعیین بازارهای هدف گیاهان دارویی به منظور توسعه صادرات وپایداری تولید گیاهان دارویی در كشور انجام شده است و بر اساس نتایج به دست آمده در این مرحله اجمال عوامل موثر در شناسایی و تعیین بازارهای بالقوه گیاهان دارویی عبارتند از سهم كشور از كل واردات جهانی گیاهان دارویی ، سهم واردات گیاهان دارویی از كل تجارت گیاهان دارویی ، سهم خالص واردات گیاهان دارویی از كل تجارت گیاهان دارویی ، سهم خالص واردات گیاهان دارویی از كل واردات كشور ، سهم واردات گیاهان دارویی از كل واردات كشور ، سهم واردات گیاهان دارویی جهان ، میزان صادرات گیاهان دارویی در طول یكسال ، میزان صادرات گیاهان مورد نظر درجهان ، كل صادرات گیاهان دارویی در جهان ، با دستیابی به اطلاعات مذكور مزیت نسبی صادرات و واردات گیاهان دارویی كشور مشخص و بازارهای هدف مناسب برای صادرات گیاهان دارویی ایران مشخص می گردد .
واژه های كلیدی : گیاهان دارویی ، بازارهای هدف ، استراتژی توسعه
 

مقدمه

جهان امروز ، جهان تولید ، صادرات ، ارزش افزوده و جهان برترین های اقتصادی است . حتی سیاست را توانمندان اقتصادی رقم می زنند . حجم تجارت جهانی گیاهان دارویی بیش از 43 میلیارد دلار و برای سال 2050 رقم 5 تریلیون دلار پیش بینی گردیده است و گردش مالی این تجارت به بالای 100 میلیارد دلار رسیده است و حدود 25% از بازار دارویی جهان در سال 1996 به ارزش تقریبی 250 میلیارد دلار به داروهای مشتق شده از گیاهان اختصاص یافته است . سهم كشور ایران از این بازار حدود 60 میلیون دلار است . همچنین سالانه تولید اسانس ها در جهان ، بدون اسانس كاج ( 300 هزار تن ) حدود 000/ 50 تن است كه كه 70 % آن در كشورهای صنعتی مصرف می شود و بیشترین مقدار آن در صنایع غذایی مورد استفاده قرار می گیرد . مطالعات انجام شده نشان می دهد كه تنها ژل گیاهی آلوئه ورا دارای 200 نوع مواد موثر است كه در مواد آرایشی - بهداشتی - غذایی و نوشابه ها - كاربرد داشته و میلیون ها انسان در سراسر جهان آلوئه ورا به عنوان ماده موثر و اصلی كمك های اولیه در منازل در دسترس دارند . در حال حاضر 500 كمپانی در 52 كشور دنیا محصولات آلویه ورا را تولید می كنند كه در حدود 200 كمپانی برای كشورهای خودشان در زمینه تولید اینگونه محصولات فعال هستند . تجارت جهانی آلویه ورا 123 میلیارد دلار كه 33 میلیارد دلار آن منحصراً مربوط به محصولات صنایع غذایی هستند و در سال 2002 برابر 350 محصول جدید آلوئه ورا به بازار معرفی شده است. موارد فوق به وضوح ضرورت توجه به گیاهان دارویی را بیش از پیش مشخص می نماید . اقتصاد ایران از دهه پنجاه به این طرف تحت تزریقات مداوم در آمدهای نفتی به گونه ای شكل گرفته كه عدم توازن و هماهنگی بین بخش های اقتصادی از مشخصه‌های بارز آن به شمار می آیند . چنانچه در این راستا چاره اندیشی نشود نه تنها مشكلات جدید و غیر قابل كنترل به آن ها اضافه شده و در آینده بخش های تولید در كشور دچار بحران عمیق می گردد . افزایش صادرات غیر نفتی به ویژه گیاهان دارویی شاخص و ایندمیك و دارای مزیت نسبی تولید یكی از راه حل ها معضل فعلی است . لذا شناسایی بازارهای هدف برای صادرات گیاهان دارویی امری ضروری است در این صورت می توان عوامل موثر در صادرات مانند تربیت نیروی انسانی متخصص ، توسعه تحقیقات كاربردی در خصوص تولید ، فر آوری و بسته بندی استاندارد گیاهان دارویی ، ایجاد ارتباط سیستمیك با موسسات و مراكز خرید ، ساماندهی جوامع تخصصی ، برقراری شبكه سریع و مطمئن صادرات ، اعمال روش های عملی و استفاده از دانش و تكنولوژی برتر برای كنترل كیفیت و كمیت ، تقویت NGO ها و بخش های خصوصی و نهادهای ذیر بط غیر دولتی دست اندر كار گیاهان دارویی در ابعاد مختلف به منظور مشاركت فعال و كار آمد محققین و متخصصین مربوطه برای تحقق اهداف كلان بخش از جهت كاهش تصدی گری دولت و دستیابی به مدیریت توسعه پایدار بالاخص در ابعاد كلان توسعه اقتصادی ، سیستم بهینه تهیه و توزیع ، آموزش و تقویت بنیه علمی تجار و بازرگانان داخلی ، اصلاح قوانین و مقررات و - را مدیریت و برنامه ریزی نمود.

مواد و روش ها :

برای شناسایی بازارهای هدف گیاهان دارویی و مطالعه و بررسی و عوامل موثر در شناخت و ایجاد این بازارها اهمیت دارد . بر اساس مطالعات انجام شده در زمینه های مختلف جهت رتبه بندی كشورها از حیث استعداد بالفعل در واردات ویاصادرات از شاخص های متفاوتی بهره گرفته می شود . شاخص های زیر جهت دستیابی به بازار هدف گیاهان دارویی به كار گرفته می شوند . برای تعیین كشورهایی كه اولویت واردات دارند از چهار شاخص زیر استفاده می شود .
1 - شاخص سهم در بازار یا سهم از كل واردات جهانی گیاهان دارویی
Mij
___
Miw
2 - شاخص سهم واردات گیاهان دارویی از كل تجارت گیاهان دارویی
Mij
______
Mij + Xij
3 - شاخص سهم خالص واردات گیاهان دارویی از كل واردات آن كشور
Mij - Xij
_______
Mij
4 - شاخص عدم مزیت نسبی صادراتی كه عبارت است از سهم واردات گیاهان دارویی از كل واردات یك كشور به سهم واردات گیاهان دارویی جهان از كل واردات جهان
Mij Miw
____ ___
Mit Mwt
برای تعیین مزیت نسبی صادرات از شاخص RCA می توان استفاده كرد .
Xij
ــــ
Ytj
ــــــ = RCA
Xiw
___
Ytw

نتایج و بحث

نتایج این تحقیق نشان می دهد كه با تعیین و مشخص نمودن كشورهای اولویت دار با مطالعه و به كارگیری شاخص‌های ارایه شده در قسمت مواد و روش ها برای تمام كشورهای جهانی می توان برای هر یك از گونه های دارویی اولویت واردات را مشخص نمود . سپس توجه به سایر پارامترهای موثر در صادرات محصولات تولیدی كشور مانند پارامتر مهم مزیت نسبی صادرات ، ارتباط تجاری و سیاسی نسبت به اولویت بندی و تعیین بازارهای هدف گیاهان دارویی اولویت دار كشور اقدام نمود . به عنوان مثال محصول باریجه ، كتیرای مفتولی ، زعفران ، سیاه دانه و زیره ، آنغوزه حنا ، اسانس مورد رزماری شیرین بیان ، اسانس نعنا و -. جهت صادرات دارای مزیت نسبی هستند و گیاهانی نظیر بابونه ، خارمریم ، بادرنجبویه ، سنبل الطیب و نعنا برای بازار داخلی از اهمیت بالایی برخوردارند . همچنین بازارهای كشورهای اروپایی بخصوص آلمان و فرانسه برای صادرات باریچه از اهمیت ویژه برخوردارند . به طور كلی با مدیریت صحیح منابع در جهت صادرات گیاهان دارویی به توسعه پایدار ، خود كفایی ، اشتغال و اهمیت غذایی و دارویی می توان كمك شایانی كرد .

منابع

1 - FAO : Non wood forest production in the near east country Report Iran ( INT)
2 - مطالعات سازمان بهداشت جهانی WHO شامل هاسنا 1997 و طب سنتی
3 - سازمان پژوهش های علمی صنعتی ( بخش بیوتكنولوژی ) خانم دكتر نسرین معظمی
4 - جایگاه اقتصاد گیاهان دارویی در ایران و جهان ، علی ابراهیمی ، همایش بین المللی طب سنتی و مقررات پزشكی پزشكی سال 79
5 - ضرورت نگرش سیستمیك در مدیریت توسعه پایدار گیاهان دارویی ، علی ابراهیمی ، همایش ملی گیاهان دارویی 1380
6 - مطالعات میدانی و تحقیقاتی نگارنده به عنوان مجری طرح های تحقیقاتی گیاهان دارویی و خلاصه مذاكرات علمی با متخصصین ذیر بط در امور گیاهان دارویی و گزارش ساماندهی تحقیقات گیاهان دارویی به كمیسیون شورایعالی تحقیقات وزارت جهاد سازندگی ، علی ابراهیمی ، 1379
7 - گزارشات مركز توسعه صادرات
8 - مركز اطلاعات و مدارك علمی كشور
9 - سایر منابع اینترنتی ( شرح پیوست )

Efficient Factors of Nationally and Internationally Target Markets Recognition and Determination For Pharmaceutic Herbs.
Ali Ebrahimi
Faculty member of Education and Researchs department
Iran. Cartural Affairs Ministry

Abstract
It is inavitable to valucate and introduce crucial role of pharmaceutic herbs in national objectives advancement, international stardards achieverrent, beside national health and vitality realization, self-sufficiency, employment opportunities, economical development, environmental concerns, dietary safety and genetic resources preservation in management of stable development view. With the aim of on active attendance in global markets that one of their features in close competition, It is necessary to take a strong and dynamic strategy for mass development over the state (Iran). Hence, valuation and determination of target markets for pharmaceutic herbs in national and international terms according with general and systematic all inductive management have an significant role in stable development for phamaceutic herbs.
Key words: pharmaceutic herbs - valuation and determination of herbal products - taking strategy for market

مدرهای گیاهی

دكتر فراز مجاب          

دانشكده داروسازی علوم پزشكی شهید بهشتی                                              

مردها ( دیورتیك ها ) ، از جمله رایج ترین داروها در كشورهای مختلف هستند. علاوه بر مصرف گسترده مدرهای شیمیایی ،مدرهای طبیعی هم نقش مهمی در خود درمانی پر فشاری خون ادم وناراحتی های قاعدگی دارند. مثلا چای یك منبع طبیعی ارزان است كه به خاطر موثر بودن و بی خطری ، مصرف زیادی به عنوان یك مدر گیاهی دارد.

اكثر گیاهانی كه در عطاری ها و سایر فروشگاه ها به عنوان مدر به فروش می رسند ، اگر به درستی شناسایی شده باشند سمی نیستند ،با این حال عمده آن ها اثر بالینی اثبات شده ای ندارند و از كافئین هم موثرتر نیستند. شواهد علمی در مورد مقدار مصرف اغلب این گیاهان به عنوان مدر وجود دارد. این حقیقت كه برخی از این گیاهان ، قرن هاست در طب گیاهی مصرف می شوند ، كارآیی شان را الزاما تایید نمی كند ، بلكه بیشتر پیشنهاد می كند كه آن ها دارای حیطه وسیعی از بی خطری نسبی اند و مصرفشان ( در حد متعارف ) معمولا منجر به مسمومیت نمی شود (1).

گیاهان زیادی به عنوان فرآورده های مدر در سراسر دنیا استفاده می شوند ، با این حال ، موارد مصرف صحیح آن ها اغلب متفاوت است : كمك به دفع سنگ های ادراری ، نفریت ،سیستیت ، رفع مواردی از احتباس ادرار ، آسیت ها ، بیماری های لمفاتیك و پر فشاری خون ، ادم وخیز شدید. از این دیورتیك ها در درمان یا بهتر است گفته شود ، تسكین درد شدید ناشی از سنگ كلیه و مثانه هم استفاده می گردد ، در این موارد معمولا یك مدر گیاهی در یك دوره كوتاه و به مقدار زیاد استفاده می شود. برخی مسهل های گیاهی هم اثر مدری دارند ( مانند گیاهان سنا ، روبارب و … ) مشاهده شده كه مشتقات آنتراكینونی ( كه در گیاهان فوق وجود دارند ) ، از طریق مهار  ATPase  در مدولای كلیه دیورز را تحریك می كنند. پس از این مواد می توان در تسكین علایم آسیت در ناراحتی پیشرفته كبدی ،استفاده كرد.

شواهدی وجود دارد حاكی از آن كه مدرهای معوملی مختلف در حیوانات تحت تجربه اثر مدری دارند ، ولی تنها در دوزهای بالا  ( 4 0 ml/mg و یا  1g/kg ) ، یعنی حدی كه بسیار خارج از هر گونه دامنه درمانی است. اثر مدری تجربی گل قاصدك ، كاهوی وحشی و تعدادی از اعضایی خانواده دم اسبیان در دوزهای مختلف در حیوانات مشاهده شده است. اثر مدری ( شامل ترشح سدیم در ادرار ) طی مطالعات تجربی با چند گیاه مشاهده شده ، ولی مطالعه چند گیاه مدر دیگر، هیچ اثری را نشان نداده است. با همه این ها ، تجربه با چند فرآورده گیاهی ،اثر اتفاقی مدری را به پزشكان نشان داده و این معمول ترین واكنش به درمان بیماران گزارش شده است. یك نتیجه می تواند این باشد كه پاسخ به اثر مدری متغیر بوده و شاید به پذیرش هر بیمار بر می گردد (1).

كلا دو نوع مدر را می توان تصور نمود ، یكی مدرهایی مایی  (aquaretics) ( كه منظور مدرهایی اند كه باعث دفع آب از بدن می شوند ). ظاهرا این مواد از طریق افزایش جریان خون كلیه اثر می كند. بیشتر مدرهای گیاهی در طب سنتی از این گروهند. بنابراین این ها به آسانی با دیورتیك های مدرن و جدید قابل مقایسه نیستند. در مورد گیاهان مدر ، نشان داده شده كه نسبت مقدار پتاسیم آن ها به سدیم بالاست. این نسبت در مورد غذاها به طور متوسط 2 به 1 و در مورد گیاهانی مانند گزنه ، دم اسب ، آقطی غان ، لوبیا و زیرفون ( خصوصا در حالت دم كرده ) بیشتر از 150 به 1 می باشد. البته مسكل است كه با داده های موجود ،اثر هر گونه ماده مدر را به مقدار پتاسیم بالای آن ها نسبت دهیم ، ولی به نظر می رسد كه این پتاسیم بالا در امر دیورز مناسب باشند (2).

گروه دوم مدرهای تصفیه كننده  (diuretic  depuratives) می باشند كه با مفهوم عمومی دیورتیك در طب گیاهی غربی بیشتر قابل مقایسه اند و به نظر می رسد كه این مواد باعث دفع آب و برخی متابولیت ها و مواد زاید می شوند.

دیورز اسموتیك  (Osmotic  diuresis)

اصل دیورز اسموتیك در اواخر قرن نوزدهم مطرح شد و محققین به تاثیر مواد محلول در ادرار روی جریان ادراری پی بردند. مانیتول یك مدر اسموتیك است كه در اصل از گیاهان به دست آمده و به صورت تزریق وریدی در نارساییی اولیگوریك حاد كلیه ها استفاده می شود.

وجود مانیتول در تعدادی از گیاهان مدر مانند  Agropyron  repens گزارش شده است با این حال جذب اب از دیواره روده بسیار محدود می باشد و به نظر نمی آید نقش تعیین كننده و مهم یدر اثر دیورتیك گیاه فوق داشته باشد.

تعدادی از مولكول های قندی مشابه برای اثر مدری تعدادی از فرآورده های گیاهی و نیز میوه ها و سبزیجات در نظر گرفته شده اند ، مانند اینولین. در مورد  اجزای موجود در گیاهان كه روی كلیه اثر می گذارند ،اطلاعات كاملی در دست نیست ، گرچه فقط چند مورد بسیار اندك وجود دارد كه مصرف گیاهان مدر ، منجر به سمیت كلیوی واقعی شده است ، با این حال احتیاط عمومی در استفاده از این گیاهان ، خصوصا در مواردی كه كلیه ها دچار آسیب هم شده باشند ، لازم است.

استفاده از گیاهان مدر در دیابت و نارسایی كلیه نامناسب بوده وحتی ممكن است خطرناك باشد. 

درمان سنتی بیماری آرتریت هم با استفاده از گیاهان مدر انجام می شده است. مطالعات انجام شده ، پیشنهاد می كند كه این مواد روی افزایش دفع متابولیك مواد زاید اسیدی مانند اسید اوریك كه با ارتریت نقرسی مرتبط اند ، اثر می كنند. ولی توضیح واقعی كارآیی گیاهان مدری مانند دانه گرفس و برگ گزنه در درمان بیماری های آرتریتی ،ممكن است به همین سادگی نباشد. از مدرها در درمان بیماری های التهابی دیگر هم استفاده می شده ، برخی از این بیماری ها ،همراه با احتباس مایعات بوده كه كاربرد سنتی مدرها را توجیه می كند. درمان های سر وقت احتمالا مناسب ترند ، مثلا صبح ها یا موقع ظهر و این خصوصا در درمان بی اختیاری شبانه ادرار ، ثابت شده است.

مدرهای گیاهی ممكن است در موارد زیر هم كاربرد داشته باشد :

بعضی بیماری های التهابی مزمن ، همراه با احتباس مایعات

سندرم پیش از قاعدگیPMS )  ( .

یكی از موارد مصرف گیاهان مدر ، سنگ های ادراری است. به نظر می آید كه برخی گیاهان ، مانند دانه جعفری و كرفسس و برگ گزنه و غان ، با افزایش ادرار ، دفع اورات ها را تسریع می كنند. اثر گیاهان شاه پسند ،گل قاصدك ، دم اسب ، علف خررس ، بابا آدم سیلن ، به صورت تجربی روی سنگ های ادراری ( سیتراتوری ، كالسیتوری ، فسفاتوری )  PH ادرار و دیورز بررسی شده است. در این موارد معمولا دم كرده گیاهی را به عنوان جانشین مصرف چای معمولی توصیه می كنند (2).

در طب گیاهی قدیم ایران از تعدادی از گیاهان به عنوان مدر استفاده می شده است و مصرف آن ه كم و بیش همچنان هم ادامه دارد (3). از ریشه های مدر به موارد زیر می توان اشاره كرد : گل قاصدك ، ایریسا ، روناس ،شقاقل ، هلیون ، انجدان رومی ،صابونی ، مرغ ، ترب سیاه.

انواع هوایی گیاهان زیر نیز به عنوان مدر مصرف داشته اند و دارند : پر سیاوش ، دم اسب ، كاسسنی ، بادرنجبویه ، مرزنجوش ، بومادران ، انگشت عروس. گل های آقطی ،بهار نارنج ، سرخ ولیك ، زیرفون ، نیلوفر ، ختمی و باوبنه و نیز كاكل ذرت اثر مدری دارند ، احتمالا تركیبات فلاونوئیدی موجود در آن ها مسؤول اثر مدری شان می باشد. به گیاهان اخیر باید گل های پنیرك ، هوفاریقون ، همیشه بهار ، گل گندم و بنفشه را هم افزود. از برگ گیاهان مرد به انگور ، خاش (راج) ، ترخون ، بارهنگ ، گاوزبان ، به لیمو ، شلغم و نعنا باید اشاره كرد (3).

در طب سنتی ،یك نظریه مهم این بوده كه برخی بیماری ها و ناراحتی ها ، به وسیله عدم تعادل در مواد بدن به وجود می آیند وگیاهان مدر به میزان زیادی بای كمك به حذف مواد اضافی مصرف می شده اند. گاهی برای این گیاهان اصطلاح تصفیه كننده خون هم استفاده می شده است. در سال های اخیر از دیورتیك های گیاهی ، بیشتر برای مصارفی مانند تسكین علامتی  PMS ( نشانگان پیش قاعدگی ) و به عنوان لاغر كننده استفاده شده است.  PMS ، اغلب در ارتباط با احتباس ماییعات است كه توسط مدرها تسكین می یابد. كاهش وزن به دنبال مصرف یك مدر ـ از این طریق كه می تواند مقدار زیادی آب بدن را كم كند ـ سریعا رخ می دهد كه البته تصور كاذبی در مورد كاهش وزن برای مصرف كننده ایجاد می نماید.

چند گیاه مدر

گل قاصدك از خانواده كمپوزیته و كرفس از خانوداه چتریان (4).

از برگ ها و ریشه خشك شده گیاه قاصدك (شكل 1) ، مدت زیادی است كه در طب گیاهی استفاده میشود. میوه های كرفس ( كه گاهی دانه هم نامیده می شوند ) نیز به همین خاطر مصرف میگردد. مصرف سنتی این گیاهان به عنوان مدر ، در حال حاضر هم مورد  توجه است. با این حال ، تمام آن خواص به وسیله تحقیقات علمی اثبات نشده است. گل قاصدك هم در فرانسه و هم در آلمان علاوه بر اثرات مدری اش ، به خاطر افزایش جریان صفراویی و كمك به هضم غذا استفاده می شود و به عنوان یك مسهل خفیف هم اثر می كند. این خواص توسط مطالعات فارماكولوژیك اثبات شده است. كرفس در فرآورده هایی برای تخفیف نشانه های آرتریت ، و در مقادیر كمتر به عنوان یك آرام بخش خفیف و ضد اسپاسم هم كاربرد دارد.

اجزای شیمیایی : در مورد برخی از فرآورده های گیاهی ،معمولا مشكل است كه اثرات و فعالیت های مشاهده شده را ، به یك جزء خاص و یا گروهی از اجزای مشخص ،نسبت دهیم. برگ قاصدك حاوی سزكوئی ترپن لاكتن های تلخ و نیز تری ترپنوئید می باشد. ریشه قاصدك حاوی مواد مشابه و نیز اسیدهای فنلی و مقدار زیادی پلی ساكارید اینولین است. جالب تر از همه ، حضور مقدار زیادی یون پتاسیم در برگ و ریشه قاصدك است كه احتمالا هیپوكالمی ( كه یك اثر جانبی معمول برخی مدرهاست ) را كاهش می دهد.

میوه كرفس حاوی مخلوطی از مونو ـ و سزكویی ترپن ها در اسانس اش است كه همراه آن ها ، فتالیدها هم وجود دارند. فتالیدها مسوول بوی خاص كرفس هستند. در كرفس مخلوطی از فورانوكومارین ها و گلیكوزیدهایشان ، و هم چنین مقادیر قابل توجهی فلاونوئید و اسیدهای فنلی وجود دارد.

اثرات : علی رغم مخلوط پیچیده مواد شیمیایی موجود در هر یك از این دو گیاه ، برخی پیشرفت ها در تحقیقات فارماكولوژیك مواد موجود حاصل شده است.

اثر دیورتیك گل قاصدك با استفاده از مدل های حیوانی تایید شده است ، ولی تركیبات مسوول این اثر مشخص نشده اند.مشخص شده كه سزكویی ترپن لاكتن ها نقش مهمی دارند ، با این حال مقدار زیاد یون های پتاسیم و اینولین نیز می تواند دخالت واضحی داشته باشد. معلوم شده كه افزایش ترشحات صفراوی گل قاصدك توسط سزكویی ترپن لاكتن های آن انجام می شود.

خواص آرام بخش كرفس بیشتر از اثر مدری آن مطالعه شده است. نشان داده شده كه فتالیدها اثرات دیورتیك ، ضد اسپاسم و ضد تشنج دارند. اسانس تام كرفس هم اثرات مشابهی نشان داده و احتمالا با تحریك بافت اپی تلیال كلیه ها ، ممكن است باعث دیورز نقش دارند ، زیرا مشخص شده كه برخی آنزیم های كلیه را كه در بازجذب آب دخالت دارند ، مهار می نمایند.

مقدار مصرف : دو گیاه مذكور معمولا به دو صورت پودر گیاهی و یا دم كرده مصرف می شوند. دوز دوزانه گل قاصدك 4 تا 10 گرك برگ و 3 تا 5 گرم ریشه ، و در مورد كرفس ، 5/0 تا 3 گرم میوه خشك می باشد.

موارد احتیاط و عدم مصرف : دیورتیك های گیاهی احتمالا اثر سایر داروهای مدر كه بیمار ممكن است مصرف كند را ، تشدید می كنند و این ممكن است منجر به افت فشار خون ،هیپوكالمی و سایر علایم شدید دیورز شود. گل قاصدك نباید درافرادی كه دچار انسداد  مجاری صفراوی اند ، مصرف شود. به جز این ،هیچ عارضه جانبی یا تداخل با این گیاه گزارش نشده است. تماس مكرر با گیاه تازه ، ممكن است منجر به درماتیت تماسی شود و این اتفاق با گیاه خشك هم ممكن می باشد. كرفس در افرادی كه دچار التهاب یا ناراحتی كلیه اند ،و نیز در بارداری نباید مصرف شود. فورانوكومارین های موجود ممكن است در بعضی افراد ایجاد فوتودرماتیت كنند و واكنش های حساسیتی نیز از كرفس مشاهده شده است (4).

ژونی پر

با نام علمی  (Juniperus  communis) و با اسامی محلی پیرو ، اریز ( شكل 2).

میوه های این گیاه حایو حداقل 1 درصد اسانس اند ، اسانس فوق عمدتا حاوی هیدروكربنن های ترپنی می باشد. مواد فلاونی ، تانن قند و رزین هم در میوه هایی این گیاه گزارش شده است.

اثر مدری ایین گیاه را عمدتا به حضور ترپینن ـ 4ـ اول نسبت می دهند كه منجر به افزایش جریان خون در كلیه می شود. این ماده در حقیقت سرعت فیلتراسیون گلومرولی را افزایش داده و متعاقبا تشكیل ادرار را افزایش می دهد.

بر اساس یافته های توكسیكولوژیك ، اسانس میوه های ژونی پر كه به وسیله تقطیر با بخار آب به دست می آید ، اثرات محرك وجراحت زا روی كلیه دارد. احتمال دارد اثر مدری اصلا به خاطر این اسیب گلومرولی باشد. بررسی منابع نشان می دهد كه در طب سنتی كشورهای مختلف كه از این گیاه به عنوان مدر استفاده می كرده اند ، به اثر سمیت كلیوی فوق ، هرگز اشاره نشده و به نظر می آید كه چندان معتبر و مستند نیست. شاید به این دلیل كه آسیب فوق ، در مصرف حداكثر و دوزهای بالا و در انواع مشخصی از حیوانات آزمایشگاهی مشاهده می شود. محققین حتی نتیجه گرفته اند كه این آسیب كلیوی احتمالا به خاطر خود اسانس ژونی پر نبوده ، بلكه به خاطر ناخالصی های آن و شاید وجود اسنس تربانتین همراه با اسانس ژونی پر بوده است.

هیچ گونه اثر سمیت كلیوی مربوط به اسانس میوه های ژونی پر در نوشتجات بالینی یا در تحقیقات جدیدتر خصوصا در دوزهای درمانی مشاهده نشده است. با این حال ، مصرف میوه های این گیاه ، در نارسایی مزمن كلیه ، و به خاطر اثر مسقط جنین اش ، در بارداری نیز ممنوع است.

مقدار وموارد مصرف : كمیسیون گیاه درمانی آلمان ، مورد مصرف میوه های ژونی پر را ، “ درمان دیورتیك بیماری ها التهابی لوله های ادراری افران ” اعلام كرده است.ایین میوه ها به صورت خرد شده به مقدار یك قاشق چایخوری به صورت دم كرده مصرف می گردند. این میوه ها در گذشته برای آرتروز مزمن ، نقرس مزمن ، و انواع فراوانی از گرفتاری هایی مفصلی و عضلانی هم مصرف می شده اند.

گفته می شود كه این گیاه متعلق به خانواده چتریان ، اصلا بومی اروپای جنوبی بوده است . اندامی از گیاه كه اثر دارویی دارد ، ریشه های خشك شده انست كه حاویی اسانس و مشتقات كومارینی است. اسانس آن ، اثر اسپاسمولیتیكی روی عضلات صاف نشان داده است.

ریشه انجدان یك مدر گیاهی یاست كه هم به صورت منفرد و هم به صورت جزء اصلی برخی از مخلوط های دم كردنی دییورتیك مصرف می شود (5).

جعفری

جعفری نه تنها گیاهی است كه به میزان زیادی به عنوان ادویه استفاده می شود ، بلكه یك گیاه

دارویی مهم نیز هست. جعفری هم یك گیاه از خانوداه چتریان است كه از زمان دور كشت و مصرف می شده و برگ و ریشه خشك شده آن مصرف دارویی دارند. جعفری حاوی اسانسی است كه میریستی سین و آپیول ، مواد عمده آنند. در گیاه ، ترپن هاو فلاونوئیدها هم گزارش شده اند. اسانس جعفری سمی آپیول ماده عمده اش می باشد. آپیول خاصیت مسقط جنین داشته و باعث آسیب های عصبی می گردد.پلی نوریت شدید با فلج متقارن در دست ها و پاها ، بعد از یك دوره مصرف20 روزه مشاهده شده كه بعد از حدود 1 تا 2 سال خود بخود بهبود یافته است.

 جعفری یك مدر قوی است و می تواند در همه افراد ، هنگامی كه تحریك شدید و قوی ترشحات ادراری مورد نظر باشد ، تجویز شود. یك مورد آنوری كامل به خاطر مسمومیت از جیوه گزارش شده بعد از تجویز یك فنجان پر ، دم كرده جعفری كاملا درمان گردیده و این اثر مدری شدید جعفری را نشان می دهد. عرق جعفری هم از قدیم مورد توجه و استفاده بوده و میی تواند به صورت منفرد یا مخلوط با سایر مدرها مصرف گردد.

مرغ

این گیاه ییكی از معمولترین علف هاست. مرغ حاوی ساپونیین بوده و یك مدر ساپونینی تلقی می شود كه می تواند در فرآورده های تركیبی به كار رود. از ریشه ها و ریزوم های مرغ اسستفاده می شود. ماده عمده آن اسانس ، ساپونین ، موسیلاژ و پلی ساكارید است. اثر مدری اش خیلی شدید نیست و در بیماری های التهابی كانال های افران ادراری و سنگ مثانه و كلیه استفاده می شود.

انگشت عروس ( خارخر)

با ننام علمی  Ononis  spinosa (شكل 4 ) این گیاه از خانوده نخودیان است و ارتفاع ان به 5/0 متر می رسد . ریشه آن مصرف دارویی داشته و حاوی فلاونوئید ، ایزوفلانوئید و اسانس است. اثر مدری آن ثابت شده بسیار قوی نیست و كمتر از جعفری و ژونی پر می باشد. بنابراین از آن به عنوان جزیی از مخلوط دم كردنی ها و داروهای تركیبی استفاده می گردد.

دم اسب ( شكل 5)

این گیاه دارای سیلیكای زیادی است. سیلیكات حلالیت بالایی در اب دارند و به حالت كلوئیدی در می آیند.دم اسب در یك مقدار محدود می تواند به عنوان مدر مطرح باشد ، ولی به نظر نمی آید اثر مدری آن در ارتباط با اسید سیلیسیك باشد. ساپونین های آن هم نم یتوانند باعث اثر مدری

باشند ، زیا كه این دارو حاوی مقدار قابل ملاحظه ای از ساپونین ها نیست. به همین جهت اثر مدری بالقوه دم اسب باید به طور مناسبی ارزیابی شود. علاوه بر اثر مدری آن كه به طور وسیعی مورد بحث است ، دم اسب یك محرك متابولیزم هم هست  كه اثر مهم تری محسوب می شود. فایده عمده درمانی آن افزایش مقاومت بافت هم بند است. این مطلب كه بافت هم بند در بیماری هایی روماتوئیدی مورد توجه و اهمیت می باشد ، شاید موثر بودن دم اسب را در این بیمارری و اثر مدری اش را تا حدی توجیه كند (5).

كاكل ذرت ـ دم گیلاس ( و آلبالو )

كاكل ذرت در واقع خامه های تخمدان گیاه ذرت یا بلال از خانوده گندمیان است كه به عنوان یك مدر قوی و ضد عفونی كننده مجاری ادراری مصرف دارد. دم گیلاس و دو آلبالو عبارت از دم میوه های مدر و سنگ شكن مصرف دارد. اثر مدری این سه گیاه را به فلاونوئیدهای آن نسبت می دهند (3).

نكات توصیه شده برای داروسازان

در بین گیاهان ذكر شده ، گل قاصدك به خاطر آن كه اثرات سمی اثبات شده ای نداشته و پتاسیم از دست رفته را جایگزین می كند ، احتمالا دیورتیك ترجیحی است.

داروسازان باید از وجود گیاه دیورتیك در برخی فرآروده ها كه به عنوان تصفیه كننده خون ، لاغر كننده ، درمان دردهای روماتیسمی ، تسكین برخی علایم سندروم پیش قاعدگی و بعضی از حالت های دیگر است ، مطلع و آگاه باشند.

تداخل مدرهای گیاهی با مدرهای شیمیایی مرسوم ممكن است منجر به اثر دیورتیك شدیدی شود.

گیاهان (كلا) در برخی افراد ، ایجاد حساسیت می كنند. كرفس ممكن است در بعضی اشخا

1. DerMardersian   A.The  Review   of   Natural  products  st. Louis.  Facts  and  comparisons. 2001 / 666 - 668.

2. Mills   S.Bone  K. Principles  and  practice  of  phytotherapy. Edinburgh. Churchill Livingston. 2000. 720 – 727.

3. امین غ. گیاهان دارویی سنتی ایران ( جلد اول ). تهران . معاونت پژوهشی وزارت بهداشت و درمان . 1370.

4. Houghton  p. Herbal  product  9. Bearberry  Dandelion  and  celery. Pharm. J. 1995 ; 255 – 273.

بررسی تأثیر تغذیه گیاه عروسك پشت پرده(Physalis alkekengi)
بر روی باروری و تولید مثل گوسفندان
مصطفی یوسف الهی1، الهه بقایی2
2،1_ دانشگاه آزاد اسلامی واحد آزادشهر، ص پ - 198-14115
 

خلاصه

عروسك پشت پرده، یكی از گیاهان سمی مراتع ایران است كه به‌صورت خودرو در بیشتر نقاط كشور یافت می‌شود. رشد سریع و قدرت سازگاری بالای این گیاه باعث افزایش جمعیت آن در مراتع گردیده است. هدف این پژوهش, بررسی اثر تغذیه این گیاه بر تولید مثل گوسفند بود. بدین منظور تعداد 8 رأس میش به‌طور تصادفی انتخاب گردید و به دوگروه تقسیم شدند و هر گروه به ترتیب یك و دو گرم از میوه این گیاه را دریافت كردند. نمونه‌های خون به مدت 39 روز متوالی جمع آوری گردید و غلظت هورمون‌های استروژن (E2) و پروژسترون(P4) پلاسمای نمونه‌های خون با استفاده از روش رادیوایمونواسی اندازه‌گیری شد و نسبت غلظت هورمون E2به هورمون P4(P4/E2)محاسبه گردید. نتایج نشان داد كه در دوره بعد از خوراك دهی این نسبت در مقایسه با دوره خوراك دهی و قبل از خوراك دهی در هر دو گروه افزایش معنی داری داشت. ولی بین دو گروه اختلاف معنی‌داری دیده نشد(p<0.01) كه حاكی از این است كه گیاه عروسك پشت پرده باعث اختلالاتی در توازن هورمون‌های استروژن و پروژسترون پلاسما شده و این امكان وجود دارد كه در اثر وجود تركیبهیا استروژنی در میوه این گیاه باشد كه در نهایت این تركیبها باعث اختلال در تولید مثل گوسفندان می‌گردد.
واژه‌های كلیدی: عروسك پشت پرده، باروری، گوسفندان
 

مقدمه

یكی از گیاهان سمی كه در تولید مثل دام و انسان ایجاد اختلال می‌كند ,گیاه عروسك پشت پرده (Physalis alkekengi) است كه به‌طور وسیعی در اكثر مراتع ایران به‌صورت خودرو رشد می‌كند (3,2)(شكل شمارة 1).در طب سنتی, گیاه شناسان میوه آن را برای جلوگیری از بارداری توصیه می‌كنند. این گیاه دارای ساختمان 13 و14 سكو-16و 24 سیكلو ارگوستان می‌باشد كه آن را فیزالین می‌نامند (1). فیزالین‌ها مواد تشكیل دهنده استروییدی گیاهان فیزالیس می‌باشند. گزارشهای متعددی درباره وجود تركیبهای استروییدی در دانه‌های این گیاه ارائه شده است. تا كنون آزمایشهای محدودی در مورد اثر گیاه عروسك پشت پرده روی چرخة تولید مثل ارائه شده است و نتایج آنها بیانگر این است كه این گیاه دارای اثر استروژنی یا آنتاگونیست استروژنی است كه می‌تواند اثر مثبت یا منفی بر روی چرخة فحلی داشته باشد. از طرفی این گیاه, دارای رشد سریع, قدرت سازگاری و تولید بذر بالایی در مراتع است. میوه آن در اواخر تابستان, همزمان با فصل جفت‌گیری و دوران آبستنی گوسفندان می‌رسد و به علت بوی خوش آن ,گوسفندان تمایل زیادی به تغذیه از آن نشان می‌دهند. بنابراین, هدف از اجرای این تحقیق بررسی تاثیر تغذیه‌ای میوه گیاه عروسك پشت پرده بر روی تولید مثل و باروری گوسفندان ماده بود.

مواد و روشها

در این آزمایش تعداد 8 راس میش به طور تصادفی از گله اصلی انتخاب شدند و به دو گروه چهار رأسی تقسیم شدند. این میش‌ها در تمام مدت انجام آزمایش از نظر تغذیه و عوامل محیطی در شرایط كاملا یكسان به سر می‌بردند. این پژوهش در فصل جفت‌گیری (پاییز) انجام شده است. در این تحقیق، دو تیمار در نظر گرفته شد. گوسفندان در تیمار اول و دوم به ترتیب یك و دو گرم میوه گیاه عروسك پشت پرده را در دوران خوراك دهی دریافت كردند. نمونه‌های خونی هر روز به مدت 39 روز توسط لوله‌های خلاءدار جمع آوری گردید. برای اندازه‌گیری غلظت هورمون استروژن(E2) و پروژسترون (P4) از كیت‌های رادیوایمونواسی استروژن و پروژسترون استفاده شد. برای تجزیه آماری نتایج از طرح آزمایشی پلات‌های خرد شده در واحد زمان و در قالب طرح بلوك كامل تصادفی استفاده شده است و برای تجزیه، از برنامه نرم افزاری MSTATC استفاده شد و برای مقایسه دقیق تر مقایسه میانگین ها، آزمون دانكن انجام شد.

نتایج و بحث

نتایج این پژوهش نشان داد كه نسبت میانگین غلظت هورمون استروژن به هورمون پروژسترون پلاسما در هر دو گروه با تغذیه میوه گیاه عروسك پشت پرده در دوره بعد از خوراك دهی در مقایسه با دو دوره دیگر افزایش معنی‌داری داشت ((p<0.01 ولی بین دو گروه اختلاف معنی‌داری دیده نشد (نمودار شمارة 1و2).این نتایج نشان دهنده وجود تركیبهای استروژنی بوده كه باعث افزایش در دوره بعد از خوراك دهی شده است. این نتیجه با نتایج گزارش شده توسط شارما و همكاران (5) كه بیان كردند در عصاره الكلی این گونه استروییدهای جدید وجود دارد و نیز گزارش اوانس(4) كه نشان داد درتمام گیاه، لاكتون‌های استروییدی وجود دارد و با نتایج روح الامین كه نشان داد عصاره الكلی گیاه دارای اثرات استروژنیك می‌باشد، مشابه است. ولی، با گزارش وصال و همكاران(6) كه ثابت كردند عصاره آبی میوه گیاه عروسك پشت پرده دارای اثرات آنتاگونیست استروژنی است, تناقض دارد. در مجموع، از نتایج این تحقیق چنین استنباط می‌شود كه تغذیه گیاه عروسك پشت پرده باعث اختلالاتی در توازن هورمونهای استروژن و پروژسترون شده و این تداخل امكان دارد كه در اثر وجود تركیبهای استروژنی در میوه این گیاه باشد. این اختلال باعث خواهد شد كه درصد قسر و ناباروری در گله‌هایی كه در مراتع دارای این گیاه چرا می‌كنند افزایش یابد.
 

سپاسگزاری

به این وسیله از آقای دکتر امامی میبدی و همکاران محترم ایشان در مرکز تحقیقات منابع طبیعی و امور دام استان یزد که در اجرای این طرح یاری نمودند نهایت قدردانی را دارد.

منابع

1- روح الامین، ر.1362.بررسی شیمیایی و فارماكولوژی میوه گیاه كاكنج از نظر خاصیت ضد آبستنی در موش. پایان نامه داروسازی دانشكده داروسازی و علوم دارویی, دانشگاه علوم پزشكی اصفهان.
2- زرگری, ع. 1368. گیاهان دارویی. انتشارات دانشگاه تهران.
3- میر حیدر, ح.1373. معارف گیاهی(كاربرد گیاهان در پیشگیری و درمان بیماریها). انتشارات دفتر نشر فرهنگ اسلامی. تهران.
4- Evans. W.CH. 1996. Trease and Evans Pharmacognosy. 4th edn. ,London. W.B.Saunders Company Ltd, UK.
5- Sharma N.K.,D.K. Kulshreshtha, J.S.Tandon. D.S. Bha Kuni,and M.M.Dhar.1974. Two new sterols from Physalis francheii fruit. Phytochemistry. 13: 2239- 2245.
6- Vessal M., Z. Mostafai Pour and F.Kooshesh.1995. Age and sex dependence of the effect of an aqueos extract of Physalis alkakengi fruits rat hepatic glucose 6-p dehydrogenase activity.Comp-Biochem-Physiol.111B: 675-680.



نمودار شمارة 1و2- میانگین غلظت هورمون استروژن به پروژسترون پلاسمای گوسفندان گروه اول ودوم در دوره‌های مختلف زمانی


شكل شمارة 1- گیاه عروسك پشت پرده در موقع برداشت میوه
Study of Dietary Effect of Physalis alkekengi on the Fertility and Reproduction in Ewes
Mostafa Yousef Elahi and Elahe Baghaei
Islamic Azad University of Azadshahr Email: yousefelahi@modares.ac.ir

Abstract
The aim of this study is to determine the dietary effect of physalis alkekengi on the fertility and reproduction in sheep, by considering the changes in Estrogen (E2) and Progesterone (P4) in ewe-s blood plasma. Eight ewes were randomly divided into groups. The animals in the first and second group were given 1 and 2 grams of physalis alkekengi fruit, respectively. The analyses of the results revealed that the ratio of mean plasma E2 concentraction over that of P4 in both groups, in the period after feeding caused a increase compared to the periods during and before feeding (p<0.01). The results showed that the physalis alkekengi fruit feed caused disorders in the reproduction of sheep and this maybe the results of existing estrogen compounds in the physalis alkekengi fruit.
Keywords: physalis alkekengi, fruit, ewe.

بررسی خواص ضد میكروبی اسانس اوكالیپتوس
لاله یزدانپناه گوهرریزی ، عضو هیات علمی مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی
آدرس : كرمان - مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی - بخش تحقیقات آفات و بیماریهای گیاهی

خلاصه

اسانس فراراوکالِِپتوس که ازبرگهای تازه گونه های مختلف اوکالپتوس بدست می آید غنی از 1و8 سنئول است و طی عمل تقطیر و جداکردن آب از فاز روغنی تهیه می شودماده موثره برگ اسانسی به نام اوکالپتول است که حداقل 70 درصد اسانس برگ را تشکیل می دهد مقدار کمی پیپریتون فلاندرن آلدئئد یک ماده تلخ تانن و مواد رزینی نیز وجود دارددرصد اسانس فرار 1 تا3 درصد می باشد.
واژه های کلیدی : اسانس اوکالیپتوس ، ضد میکروب .

 

مقدمه

یكی از درختان مهم و زود رشد كه میتواند نقش سازنده ای در فضای سبز و جنگل داشته باشد اكالیپتوس است كه شهرتی بی نظیر در عالم گیاهی دارد. درخت اوكالیپتوس به علت مقاومت در مقابل خاكهای شورو مهمتر از همه مصارف دارویی با ارزش اقتصادی زیاد و تولید مواد تجارتی مهم مانند تانن ، كینو ، روتن و غیره ، تولید روغنهای فرار با ارزش تجارتی قابل توجه و موارد متنوع و متعدد دیگری كه از اشاره به آنها خودداری میكنیم ارزشمند می باشد.
هم اكنون نیز كارهای زیادی روی این درختان در حال تحقیق و بررسی میباشد. بدین نحو ارزش و اهمیت اقتصادی اكالیپتوس و نقش بی نظیر این درخت در تولید محصولات گوناگون در جهان روشن میگردد.
تاكنون مطالعات كمی در مورد اثر كلرورهای خاك روی اكالیپتوس به عمل آمده و لازم است كه بررسیهای وسیع تری در این زمینه در ایران به عمل آید. ضمنا آزمایشاتی كه انجام شده نشان میدهد كه گونه های اكالیپتوس به تدریج نسبت به شوری یا نمك محلول در آب سازگاری پیدا میكند. بدین نحو كه ابتدا مقدار كمی نمك (در حدود 3/0 تا 6 گرم نمك ) را تحمل میكند و در مرحله بعد با افزایش نمك تا 12 گرم در لیتر می تواند زنده بماند ، در صورتی كه از ابتدا اگر بیش از 6 گرم نمك در لیتر در دسترسش قرار گیرد نهالها به كلی از بین می‌روند.
 

مواد و روشها

برگ تازه اوكالیپتوس دارای 3 تا 5 % اسانس ، یك ماده تلخ ، روتین rutine ،تانن ، مواد رزینی مختلف ، اسید اوكالیپ تیك و غیره است. (مرك ایندكس )این اسانس از برگهای تازه و غنچه های گل ، به وسیله تقطیر با بخار آب تهیه می گردد. راندمان آن نیز 800 تا 1000 كیلوگرم اسانس برای هر 100 كیلوگرم برگ تازه است. چون اسانس تقطیر اول خالص نیست ، مقداری سود به آن افزوده هم میزنند و سپس مجددا تقطیر می نمایند.

نتایج و بحث

اسانس اوكالیپتوس ، مایعی بسیار سیال ، با تحرك ، بیرنگ و یا به رنگ زرد بسیار روشن است. بوی آن قوی ، با عطر مخصوص ، و طعم آن ابتدا خنك كننده است ولی تدریجا سوزاننده می شود.
اسانس اوكالیپتوس ، در گرمای 15 درجه سانتیگراد ، وزن مخصوصی بین 910 /0 و 930 /0 دارد. به هر نسبتی در الكل مطلق ولی در 5 برابرحجم خود الكل 70 درجه حل می گردد . با اسانسهای دیگرو روغن های ثابت ، بخوبی مخلوط می شود. در آب تقریبا غیر محلول است. اسانس اوكالیپتوس باید در شیشه های كاملا در بسته ، در محل خنك و همچنین دور از نور و روشنایی نگهداری گردد.
اسانس اوكالیپتوس ، تركیب شیمیایی نسبتا در هم دارد. شامل الدئید والریك ، الدئید بوتیریك ، پین راست ، كامفن ، فنن (fenene ) ، نوعی الكل ترپنیك به نام پینو كاروئول (pinocarveol ) ، الكل اتیلیك (به مقدار كم ) ، استات دامیل ، یك ماده قابل تبلور به نام اودسمول (eudesmol ) كه در اغلب گونه های اوكالیپتوس وجود دارد بعلاوه دارای سینئول Cyneol یا اوكالیپتول eucalyptol یا كاژه پوتول cajeputol است.
این اسانس ، بتفاوت دارای 60 تا 85 درصد از ماده اخیر است یعنی در واقع باید گفت كه سینئول ، ماده اصلی تشكیل دهنده اسانس اوكالیپتوس میباشد.
فراورده های آن مانند اسانس تربانتین عمل می كند . با این امتیاز كه مانند آن بخار دهان را بدبو نمی سازد. خاصیت میكروب كشی اسانس آن به پایه ای نیست كه در بیماری سل، بدان منظور بكار رود بلكه در این بیماران از نظر تاثیر بر ترشحات دستگاه تنفس ، مورد استفاده قرار می گیرد. مصرف آن در مسلولین باید منحصر به مواردی باشد كه بیمار تب نداشته باشد و فقط منظور ، تسهیل خروج اخلاط از سینه و رفع سرفه باشد زیرا وجود اوكالیپتول در اسانس ، باعث روان شدن اخلاط و سهولت خروج آن از سینه می گردد.(Dr.Foley و Dr.Sergen ) . اثر ضد باكتری اسانس اوكالیپتوس به حدی است كه امولسیون 2 درصد آن 70 درصد استافیلوكوك محیط را از بین میبرد .
اوكالیپتول Eucalyptol (سینئول ، كاژه پوتول ) ، ماده اصلی اسانس اوكالیپتوس است و از آن غالبا استخراج می گردد. مایعی است بیرنگ ، با تحرك زیاد كه بویی شبیه بوی مخلوط كافور و نعناع دارد.اوكالیپتول مصارفی شبیه اسانس اوكالیپتوس دارد.

منابع

1- جوانشیر ، كریم . مصدق ، احمد . اوكالیپتوس ، انتشارات و چاپ دانشگاه تهران .
1.BAKER , R.T; SMITH , H.G . " On the relation between leaf venation and the presence of certain chemical constituents in the oil of the Eucalyptus. F. Roy.Soc.(34 ) , 1901,116-123 2.http : // www . Eucalyptus . co . uk / index 2 htm-History & Hardiness in the U.K .
3. MAIDEN , J . H. - The Examination of Kinosas an aid to Diagnosis of Eucalyptus,part I : The Ruby Group.Proc.Linn.soc.N.S.U.(4) , 1989 a , 605-618
4. PRYOR , L.D ; BRYANT, L.H." Inheritance of oil characters in Eucalyptus -. proc.Linn.SOC.N.S.W.,83 (386 ) ,1998,55-64.


Investigation on antibacterial characteristics
of Eucalyptus.essential oil .
Laleh Yazdanpanah. Natural Resources Reserch Center in Kerman
Email : l_yazdanpanah @yahoo.com

Abstract
One of the important trees is Eucalyptus . The fresh eucalyptus leaves have 3 to 5 % essence -rutine-tanen-different resin-eucalypt acid and - .This essence get from fresh leaves with distill or watervapor.Eucalyptus essence is apply aldehid and aleric - aldehid butiric - kamphen - fenene - tripinocarveol - etilic alchol - eudesmol - cyneol or cajeputol or eucalyptol . Eucalypttus leaves that only use in therapeutic have styptic effect lenient - antiseptic .The eucalyptus essence have effect germicide that 2% emolsion can raise 70% staphyloccoc.
Keyword : Oil , Ecalyptol , Eucalyptus

بررسی اثرات ضد تهوعی فراكسیونهای اندام‌های هوایی
گیاه پونه Mentha longifolia روی جوجه

بهاره نقی زاده1؛ حسین حسین زاده2 و محمد رمضانی3
1- دستیار تخصصی فارماكولوژی دانشگاه علوم پزشكی مشهد
2- استاد گروه فارماكودینامی و سم‌شناسی دانشكده داروسازی و مركز تحقیقات علوم دارویی پژوهشكده بوعلی، دانشگاه علوم پزشكی مشهد
3- دانشیار گروه بیوتكنولوژی و فارماكوگنوزی مركز تحقیقات بیوتكنولوژی علوم دارویی و دانشكده داروسازی مشهد
دانشكده داروسازی دانشگاه علوم پزشكی مشهد، بخش فارماكودینامی و سم شناسی
صندوق پستی: 91775-1365، ، پست الكترونیك: hosseinzadehh@yahoo.com
 

خلاصه

با توجه به اثرات ضد تهوعی گیاه پونه در طب سنتی جهت اثبات این اثر فعالیت ضد تهوعی فراكسیونهای این گیاه روی جوجه بررسی گردید. دو عصاره جوشانده آبی و خیسانده الكلی تهیه گردید كه با توجه به اثر ضد تهوعی بیشتر عصاره الكلی ازآن دو فراكسیون آبی متانولی و كلروفرمی تهیه شد كه با توجه به ظاهر و حلالیت بهتر فراكسیون آبی متانولی از آن سایر فراكسیونها به روش كروماتوگرافی مایع با فشار متوسط (MPLC) تهیه شد كه كه از میان این فراكسیونها دو فراكسیون C (شماره 47 تا 53) و F (شماره 67) اثرات ضد تهوعی مناسبی را نشان دادند.
واژه‌های كلیدی: ضد تهوعی، پونه، فراكسیونها

 

مقدمه

گیاه پونه با نام علمی Mentha longifolia گیاهی از تیره نعناع است(4) كه دارای خواص مختلفی است(5) از جمله موارد كاربرد آن در طب سنتی در درمان نفخ، تهوع و استفراغ، سردرد، بی اختیاری ادراری، سنگ كلیه، سرفه، بیماریهای سینه و قلب، سكسكه، اسپاسم، یرقان،سیاه سرفه، سرماخوردگی، تومور و اختلالات عصبی می‌باشد (1،2،3،5) با توجه به اثرات مذكور در این مطالعه فعالیت ضد تهوعی این گیاه مورد بررسی قرار گرفت.
 

مواد و روشها

آزمایشهای روی جوجه (5-3 روزه) با وزن 40 گرم انجام شد.عصاره‌گیری به دو روش جوشاندن (آبی) و خیساندن (الكلی) انجام شد.برای تهیه فراكسیونهای آبی متانولی و كلروفرمی، عصاره متانولی در متانول:آب (2:3) حل شده و چهار مرتبه با كلروفرم استخراج شد. بعد فراكسیون آبی متانولی به ستون MPLC (cm 48-/2) حاوی سیلیكاژل 60 با قطر ذرات (40-15) ﻣﻴﻜﺮون اضافه شد و 67 فراكسیون جمع‌آوری شد كه فراكسیونهای دارای RF یكسان با هم مخلوط شدند و در نهایت 6 فراكسیون حاصل شد كه دو فراكسیون C و F با توجه به مقدارشان انتخاب شدند.
با توجه به روش ماخذ (8)، برای ایجاد تهوع از سولفات مس (mg/kg 60، خوراكی) و ایپكا (mg/kg 60، خوراكی) و به عنوان كنترل منفی از نرمال سالین و به عنوان كنترل مثبت از متوكلوپرامید (mg/kg 1) استفاده شد. داده‌ها به صورت میانگین  خطای معیار بیان شدند و آزمون (ANOVA) و آزمون متعاقب (Tukey-Kramer) انجام گردید. نتایج دارای P<0.05 معنی‌دار در نظر گرفته شدند.

نتایج و بحث

LD50 عصاره جوشانده آبی و خیسانده الكلی به ترتیب mg/kg 7/1561 و 6/2161 بود و به نظر می‌رسد سمیت عصاره آبی بیشتر بود.
عصاره آبی با دورهای mg/kg 40، 70 و 100 و عصاره الكلی با دوزهای mg/kg 320، 560 و 800 موجب كاهش معنی‌دار تعداد تهوع نسبت به نرمال سالین گردیدند. فراكسیون آبی متانولی و كلروفرمی با دوزهای mg/kg 10، 40 و 70 و فراكسیونهای F و C با دوزهای mg/kg 4، 7 و 10 موجب كاهش معنی‌دار تعداد تهوع نسبت به نرمال سالین گردیدند. سولفات مس با سازوكار محیطی و ایپكا با سازوكار محیطی و مركزی تهوع ایجاد می‌كنند(6 و 7 و 9). با توجه به اثرات ضد تهوع این گیاه علیه تهوع هر دوی این مواد به نظر می‌رسد كه اثر ضد تهوع این گیاه از طریق هر دو سازوكار محیطی و مركزی می‌باشد. با توجه به اثر بیشتر عصاره الكلی به نظر می‌رسد كه اجزاء‌ضد تهوع در مرحله الكلی بیشتر وارد شده‌اند. از طرفی فراكسیون F با اثر بیشتر در مرحله آخر از ستون خارج شده و چون به تدریج بر قطبیت حلال افزوده شده چنین نتیجه گرفته می‌شود كه فراكسیون با قطبیت نسبتاً بیشتر اثر ضد تهوعی بیشتری دارد و با ادامه روند جداسازی می‌توان به اجزاء خالص‌تر دست یافت كه بیانگر افزایش كارایی جداسازی می‌باشد.

.

p<0.05 * P<0.01** P<0.001***
شكل شمارة 1: مقایسه اثرات ضد تهوعی عصاره آبی و عصاره خیسانده الكلی پونه در جوجه با متوكلوپرامید و گروه نرمال سالین زمانی كه تهوع با سولفات مس ایجاد گردیده است. ، (تعداد=6)
شكل شمارة 2 : مقایسه اثرات ضد تهوعی فراكسیون آبی متانولی و كلروفرمی پونه در جوجه با م�