بررسی و مقایسه میزان آلكالوئید تولیدی درگونه‌های افدرا (Epedra sp.) بومی خراسان
محمدتقی كاشكی
عضو هیات علمی مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی خراسان
مشهد، بزرگراه شهید كلانتری، ، مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی خراسان، صندوق پستی 1148-91735
 

خلاصه

آلكالوئیدها عبارت از تركیبات آلی ازت دار هستند كه اكثراً دارای منشاء گیاهی بوده و دارای خواص فیزیولوژیك می‌باشند. افدرین و پزدوافدرین از جمله مهمترین آلكامین ها یا آلكالوئیدهای امین هستند كه اولین بار از گونه‌های افدرا بومی كشور چین (Ephedra senica)، استخراج و در طب جدید وارد شدند. با عنایت به تنوع و فراوانی گونه‌های افدرا در ایران و لزوم تأمین فرآورده‌های دارویی با منشاء گیاهی از داخل كشور، بررسی و مقایسه آلكالوئید تولیدی در گونه‌های موجود از جنس مذكور در شرایط اكولوژیك كشور و از جمله استان خراسان مورد توجه قرار گرفت كه نتایج حاصله نشان داد گونه Ephedra major روئیده در شرایط اكولوژیك شمال خراسان، دارای بیشترین مقدار آلكالوئید های افدرین و پزدوافدرین بوده و قابلیت سرمایه گذاری جهت استخراج صنعتی و تولید در سطح تجارتی را داراست(تصویر1).
واژه های کلیدی : Ephedra major ، آلکالوئید ، خراسان .
 

مقدمه

انواع مختلف درختچه افدرا (ریش بز یا هوم) از حدود هزار سال قبل از میلاد مسیح در كشور چین بعنوان داروی خانگی -ماهوآنگ- مورد مصرف بوده است. اهمیت اصلی گیاه افدرا بواسطه آلكالوئیدهای افدرین و پزدوافدرین آن می‌باشد كه در بیماریهای تنفسی بعنوان داروی آدرنرژیك (بازكننده برونش) كاربرد دارد. در بین گیاهان نهاندانه، خانواده‌های گیاهی لگومینوزه، پاپاوراسه، روبیاسه، سولاناسه و بربریدا سه از نظر تولید آلكالوئید از اهمیت زیادی برخوردارند(1). افدراها كه به لحاظ تكاملی جزو بازدانگان محسوب می گردند، از مهمترین منابع گیاهی تولید كننده آلكالوئیدها بوده و گونه‌های متعددی از آن در نقاط مختلف ایران رویش و پراكنش دارند(2). از آلكالوئید افدرین بدست آمده از گیاه افدرا، به صورت تركیبات افدرین هیدروكلراید در دوزهای مختلف جهت ازدیاد فشار خون و نیز گشاد كردن مردمك چشم و افزایش فشار داخلی چشم استفاده می‌شود(3). ساقه‌های سبز بندبند، برگهای تحلیل رفته غشایی و براكته‌های آبدار و قرمز رنگ و گلهای كوچك خوشه‌ای از شناسه های اصلی گیاهشناسی در جنس افدرا به شمار می‌رود(4).

مواد و روشها

در این بررسی، ابتدا مناطق پراكنش گونه‌هایی از افدرا كه در حد تیپ‌های غالب مرتعی در سطح استان خراسان رویش دارند، مورد شناسایی قرار گرفت. سپس در زمان گلدهی، نسبت به جمع آوری نمونه از سرشاخه‌های گلدار گونه‌های مورد نظر اقدام و همزمان خصوصیات اكولوژیكی رویشگاهها تعیین گردید. در ادامه ضمن شناسایی دقیق نام علمی گونه‌های جمع آوری شده، نسبت به خشك كردن نمونه‌ها در شرایط هوای آزاد و بررسی كمی و كیفی آلكالوئید تام به روش های آزمایشگاهی اقدام شد.
 

نتایج و بحث

بررسیها نشان داد كه نمونه‌های جمع آوری شده از جنس افدرا شامل چهار گونه E. major، Ephedra foliata، Ephedra. Intermedia و Ephedra strobilaceae بوده كه در شرایط اكولوژیك متفاوت در حد تیپ‌های غالب مرتعی در سطح استان خراسان می‌رویند(تصویر2). اندازه‌گیری و مقایسه آلكالوئید تام تولید شده در نمونه‌های مورد نظر، نشانگر آن بود كه اولاً‌ آلكالوئیدهای افدرین و پزدوافدرین بیش از 90 درصد آلكالوئیدهیای شناخته شده را تشكیل می‌دهند. ثانیاً گونه E. major با تولید 9/0% آلكالوئید تام نسبت به سایر گونه‌ها در بالاترین سطح قرار داشته كه در مقایسه با نمونه تجارتی آن (E. senica بومی كشور چین با تولید حدود یك درصد آلكالوئید از نوع افدرین و فاقد پزدوافدرین)، قابلیت سرمایه گذاری جهت استخراج صنعتی را داراست. گونه اخیر گیاهی است پایا با فرم درختچه ای به ارتفاع 5/2-5/1 متر که به صورت طبیعی در مناطقی با بارندگی بیش از 350 میلی متر، متوسط درجه حرارت سالانه 15-9 درجه سانتی گراد، تیپ اراضی كوهستانی با شیب تا30 درصد و ارتفاع 2250-1500 متر، دامنه های شمالی و خاك دار و بر روی سازندهای رسوبی آهكی و ماسه سنگی می روید، جزو جنگلهای مناطق خشک محسوب شده و با عنایت به غنای آلکالوئیدی بالا، قابلیت كشت، اهلی كردن، تولید انبوه و فرآوری آلكالوئیدهای افدرین و پزدوافدرین را داراست.

سپاسگزاری

بدین وسیله لازم می‌دانم از همكاری سركار خانم زهرا فاكر باهر هماهنگ كننده محترم طرح ملی به جهت دراختیار قرار دادن نتایح آنالیز شیمیایی نمونه‌های ارسالی و جناب آقای دكتر اسدی به خاطر شناسایی و تایید نام علمی نمونه‌های گیاهی تشكر و قدردانی ‌نمایم.

منابع

آئینه چی، یعقوب. 1365. مفردات پزشكی و گیاهان دارویی ایران، انتشارات دانشگاه تهران، ص 585-582
آزادبخت، محمد. 1378. رده بندی گیاهان دارویی. موسسه فرهنگی انتشاراتی تیمور زاده، ص 51-49
شایا، احمد (مترجم). 1368. رستنیهای دارویی در پزشكی معاصر، انتشارات گوتنبرگ. ص 147-144
Riedl. H. (1963), FLORA IRANICA. NO. 3, Ephedraceae.


تصویر(1): گونه Ephedra major محتوی آلكالوئیدهای افدرین و پزدوافدرین
تصویر(2): رویشگاه طبیعی افدرا در شمال خراسان (راز و جرگلان - دره جودر)


Comparison content of Alkaloids in endemic species
of Ephedra in Khorasan province
Mohammad Taghi Kashki
Agriculture and natural resources research center of Khorasan, Mashad, Iran, P.O.Box: 91735-1148
Email: kashki_mt@yahoo.com
Abstract
Alkaloids are defined as organic components, which are delivered from plants. Ephedrine and Pseudo-ephedrine are the main alkamines that were extracted from Ephedra senica in China, firstly. This research was carried out in order to identifying amount of alkaloids existed in endemic species of Ephedra in Khorasan province. Results showed that Ephedra major grown under ecological conditions of north Khorasan is the highest level from view of epherine content, comparing the other dominant species. So, it is recommended industrial extraction and commercial production of ephedrine by cultivating and domesticating of recent species.
Key words: Alkaloids, Ephedrine, Ephedra

بررسی تركیبهای شیمیایی اسانس Pimpinella affinis Ledeb. از دو رویشگاه در استان تهران
فاطمه عسگری، فاطمه سفیدكن
اعضای هیئت علمی موُسسه تحقیقات جنگلها ومراتع
تهران، كیلومتر 15 اتوبان تهران-كرج، بلوار پژوهش، موُسسه تحقیقات جنكلها و مراتع، صندوق پستی 116-13185
E-mail: fasgari@rifr-ac.ir, fatemehaskari2002@yahoo.com
 

خلاصه

موادگیاهی در مرحله گلدهی و بذردهی از استان تهران جمع‌آوری گردید. اسانس ساقه برگدار، گل‌آذین و بذر بطورجداگانه با روش تقطیرباآب بدست آمد. بازده اسانس نمونه‌های ساقه برگدار، گل‌آذین و بذر خجیر به ترتیب 04/0%، 98/1% و 33/5% و نمونه های چالوس به همان ترتیب 37/%0, 74/1% و 05/4% بود. لیمونن تركیب مهم اسانس گل‌آذین و بذر نمونه خجیر (به ترتیب 9/47% و 5/90%) و نمونه چالوس ( به ترتیب 8/37% و 8/70%) بود. در حالیکه در نمونه اسانس ساقه‌برگدار خجیر و چالوس به مقدار بسیار کمی (4/1% و 8/0%) یافت شد. گاما-ترپینن-7-ال ترکیب اصلی اسانس ساقه‌برگدار و گل‌آذین نمونه خجیر (9/69% و 6/37%) و نمونه چالوس (8/72% و 1/49%) بود ولی در اسانس بذرهایافت نشد.
واژه های کلیدی : اسانس ، لیمونن .

 

مقدمه

جنس Pimpinella در ایران حدود 23 گونه دارد كه در نواحی مختلف ایران پراكنش دارند. پراكندگی جغرافیایی P. affinis Ledeb. در آناتولی، ایران، تركمنستان، افغانستان، قفقاز، ماورای قفقاز و عراق چند گونه جنس Pimpinella یافت شد كه درمنابع ارائه می گردد.
 

مواد و روشها

اندام هوائی و بذر گیاه P. affinis در ماههای خرداد و اواخر مرداد سال 1382 از ابتدای جاده چالوس و خجیر واقع در استان تهران جمع‌آوری است. در ایران در شمال، شمال غرب، مركز، شرق و شمال شرق پراكنده است (1و2). با كاوشهای بسیار در منابع مختلف گزارشاتی راجع به گردید. اندامهای خشك شده گیاهان تفكیك شده و به ذرات كوچك آسیاب شدند. اسانس ساقه برگدار، گل‌آذین و بذر بطورجداگانه با روش تقطیرباآب در حدود 3 ساعت در دستگاه كلونجر اسانس گیری شدند. با درنظرگرفتن درصد رطوبت ، بازده اسانس بر حسب وزن خشك ((w/w بدست آمد. همراه هر جمع‌آوری نمونه‌‌ای هرباریومی جهت شناسایی تهیه و به بخش گیاهشناسی ارسال شد.
برای شناسایی تركیبهای اسانس از دستگاههای GC و (GC/MS) استفاده شد. پس از تزریق اسانس به دستگاههای نامبرده، با استفاده از زمان بازداری تركیبها ( tR)، اندیس بازداری كواتس (K.I) طیف جرمی و مقایسه این پارامترها با تركیبهای استاندارد و یا با اطلاعات موجود در كتابخانه نسبت به شناسایی تركیبهای تشكیل دهنده اسانس اقدام گردید. درصد كمی این تركیبها نیز با محاسبه سطوح زیر منحنی در كروماتوگرامها محاسبه گردید.
 

نتایج و بحث

بازده اسانس نمونه‌های ساقه برگدار، گل‌آذین و بذر خجیر به ترتیب 04/0%، 98/1% و 33/5% و نمونه های چالوس به همان ترتیب 37/%0, 74/1% و 05/4% بود. بنابراین مقدار اسانس اندام زایشی بیش از اندام رویشی است در اسانس نمونه‌ ساقه‌برگدار خجیر 8 تركیب، اسانس گل‌آذین 8 تركیب و اسانس بذر 9 تركیب شناسایی شد. در اسانس نمونه‌ ساقه‌برگدار چالوس 10 تركیب، اسانس گل‌آذین 13 تركیب و اسانس بذر 10 تركیب شناسایی شد
لیمونن تركیب مهم اسانس گل‌آذین و بذر نمونه خجیر (به ترتیب 9/47% و 5/90%) و نمونه چالوس ( به ترتیب 8/37% و 8/70%) بود. در حالیکه در نمونه اسانس ساقه‌برگدار خجیر و چالوس به مقدار بسیار کمی (4/1% و 8/0%) یافت شد. گاما-ترپینن-7-ال ترکیب اصلی اسانس ساقه‌برگدار و گل‌آذین نمونه خجیر (9/69% و 6/37%) و نمونه چالوس (8/72% و 1/49%) بود ولی در اسانس بذرهایافت نشد. کاریوفیلن اکساید (1/9%) در اسانس ساقه‌برگدار نمونه خجیر, متیل اوژنول (7/9%) و ترانس-نرولیدول استات (1/9%) در اسانس بذر نمونه چالوس یافت شدند.
 

سپاسگزاری

لازم می‌دانیم از كلیه اشخاصی كه ما را در اجرای این طرح یاری نمودند، تشكر نمائیم بویژه از رؤسای محترم مؤسسه بخاطر امكاناتی كه در اختیار ما قرار دادند. همچنین از آقای دكتر میرزا و جناب آقای مهندس برازنده بخاطر تهیه طیف هایGC/MS وGC ، جناب آقای دكتر مظفریان بخاطر شناسایی گونه های گیاهی، جناب آقای گلی‌پور بخاطر جمع‌آوری نمونه‌های گیاهی و همكاران آزمایشگاه شیمی گیاهی مؤسسه صمیمانه سپاسگزاری می نمائیم.
 

منابع

Mozaffarian V. A Dictionary of Iranian Plant Names. Farhang Moaser, Tehran, Iran (1996) 412-3
Rechinger KH, Flora Iranica, No.162 (Umbelliferae family).
Asgari F and Sefidkon F. Essential Oil Composition of Pimpinella aurea D.C. from Iran. Flavour Frag J (2005)
Asgari F, Sefidkon F and Mirza M. Quantitative and Qualitative of essential oil Pimpinella anisum. Research and Reconstruction (1377) 38: 70-73
Ivanic R, Savin K and Robinson FV. Essential oil from Pimpinella serbica fruits. Planta medica (1983) 48(1): 60-61
Baser KHC and Ozek T. Essential Oil of Pimpinella aromatica Bieb. From Turkey. J Essent Oil Res (1996) 8: 463-464
Mekhtieva, NP. Essential Oil of Pimpinella aromatica. Chemistry of Natural Compounds. (1991) 27(2): 249-251.
Velasco-Negueruela A, Perez-Alonso Mj, de Paz PLP, Vallejo G, Pala-Paul J and Inigo A. Chemical composition of the essential oils from the roots, fruits, leaves and stems of Pimpinella cumbrae Link growing in the Canary Islands (Spain). Flavour Frag J (2002)17 (6): 468-471
Mekhtieva NP. Essential Oil of Pimpinella squamosa. Chemistry of Natural Compounds (1997) Pub 1998 33(5): 595-596
Lohani H., Joshi P, Pant AK, Mathela DK and Mathela CS. Chemical Composition of essential oil from Pimpinella achilleifolia. Fitotrapia (1985) 56(6): 351-354, 15 ref
Adams PR. Identification of Essential Oil Components by Gas Chromatography/ Mass Spectroscopy. Allured Publishing Corp, Carol Stream, New York (1995)


Essential Oil Composition of Pimpinella affinis Ledeb.
from two localities in Iran
Fatemeh Asgari and Fatemeh Sefidkon
Research Institute of Forests and Rangelands, P.O. Box 13185 - 116, Tehran, Iran.
E-mail: fasgari@rifr-ac.ir, fatemehaskari2002@yahoo.com

Abstract
Essential oils were isolated by hydro-distillation from the stems plus the leaves, inflorescences and seeds of Pimpinella affinis Ledeb. Individually, those were collected from Khojir and Chalous (the north-east and the north of Tehran province respectively). The yields of stem plus the leaf, inflorescence and seed oils for the Khojir sample were 0.04%, 1.98% and 5.33% w/w and for the Chalous sample were 0.37%, 1.74% and 4.05% w/w, respectively. Limonene is a major constituent in inflorescence and seed oils of the Khojir samples (47.9% and 90.5% respectively) and the Chalous samples (37.8% and 70.8% respectively), whereas it found in the stem plus the leaf oil of the Khojir and the Chalous samples at low amount (1.4% and 0.8%). g-terpinen-7-al is the major constituent in
the stem plus the leaf and inflorescence oils of the Khojir sample (69.9% and 37.6%) and the Chalous sample (72.8% and 49.1%), but not found in seed oils at all. Caryophyllene oxide (9.1%) found in the stem plus the leaf oil of
the Khojir sample, methyl eugenol (9.7%) and (E)-nerolidol acetate (9.1%) found in the seed oil of the Chalous sample.
Key words: Pimpinella affinis, Umbelliferae, Essential oil composition, Limonene, g-terpinen 7-al

تاثیر روشهای اسانس گیری و مرحله رشد بر بازده و تركیب اسانس
Satureja rechingeri Jamzad.
فاطمه سفیدكن1، خدیجه عباسی2 ، زیبا جم زاد1 و شهلا احمدی3
1- اعضای هیئت علمی موُسسه تحقیقات جنگلها و مراتع 2- دانشجوی كارشناسی ارشد دانشگاه پیام نور تهران،3- عضو هیئت علمی مركز تحقیقات منابع طبیعی لرستان
تهران، كیلومتر 15 اتوبان تهران-كرج، بلوار پژوهش، موُسسه تحقیقات جنكلها و مراتع، صندوق پستی 116-13518
 

خلاصه

اندامهای هوایی Satureja rechingeri (در مرحله شروع گل دهی و گل دهی كامل ) از ارتفاعات ایلام در غرب ایران جمع آوری گردید . اسانس اندام هوایی بدست آمده از روش های تقطیر با آب ,تقطیر با آب و بخار آب و تقطیر با بخار آب مورد جدا سازی قرار گرفت . علاوه بر این اسانس ماده گیاهی در مرحله شروع گل دهی بوسیله روش تقطیر با آب تعیین گردید . اسانسها توسط CC و GC/MS مورد تجزیه و شناسایی قرار گرفت. بیشترین مقدار اسانس در روش تقطیر با آب و كمترین مقدار آن در روش تقطیر با بخار آب بدست آمد . بالاترین مقدار اسانس در مرحله شروع گل دهی ( 072/4%) به دست آمد . مقدار اسانس در مرحله گل دهی كامل 24/4 - 46/2% بود (بالاترین مقدار بوسیله تقطیر با آب و كمترین مقدار آن به روش تقطیر با بخار آب بدست آمد). 53 تر كیب در اسانس S.rechingeri در مرحله شروع گل دهی شناسایی شد كه مهمترین آنها كارواكرول (1/56%)، پاراسیمن (14%) و آلفا -توژن (7/4%) میباشد . 23 تركیب در مرحله گل دهی كامل شناسایی شد كه مهمترین آنها كارواكرول (3/89- 0/84%) میباشد. بنابراین Satureja rechingeriدرطی دوره گل دهی كامل خود، می تواند به عنوان یك منبع غنی از كارواكرول معرفی شود.
واژه های كلیدی: Satureja rechingeri , اسانس , روش تقطیر , كارواكرول

 

مقدمه

گونه های مختلف جنس مرزه (Satureja) از خانواده نعناعیان غالبا" در نواحی مدیترانه ای پراكنده اند. همچنین در بخشهای شمالی, شمال غربی و غرب ایران 14 گونه از این جنس دیده میشود . S nica , S.edmondi و S.macrantha نسبت داده می شد. - S. rechingeri به واسطه گلهای زرد و پرزهای متراكم سفید و غدد ناهموار گسترده در هر دو سطح برگ توصیف می گردد. دو گونه معروف مرزه كه بصورت خوراكی استفاده میشوند .S. hortensis و S. mantana میباشد. اسانس هر دو این گونه ها كاربردهای مختلفی در صنایع غذایی و عطر سازی دارند همچنین استفاده های مختلف دارویی از این گونه ها و اسانس آنها به عمل می آید.تركیب اسانس 9 گونه از مرزه های ایران , S. Khuzistanica-, S. bachtiarica- S.spicigera4. , S. sahandica5 و S.mutica6, S. macrantha6 S. intermedia6,S.edmondi7 وS.isophylla7 از ایران قبلاً گزارش شده اند
هدف از این مقاله مطالعه اسانس Satureja rechingeri است كه برای اولین بار انجام می شود. در این تحقیق همچنین شناسایی تركیبات فرار اندامهای هوایی S. rechingeri در ابتدای دوره گل دهی و تاثیر روشهای مختلف تقطیر بر كمیت و كیفیت اسانس در دوره گل دهی كامل مورد بررسی قرار گرفته است
 

. مواد و روشها

اندامهای هوایی S. rechingeri، در مرحله گلدهی كامل، از رویشگاه طبیعی خود در استان ایلام جمع آوری شده و به روشهای مختلف تقطیر (تقطیر با آب، تقطیر با آب و بخار آب و تقطیر با بخار آب مستقیم) مورد اسانس گیری قرار گرفت. همچنین اندامهای هوایی گیاه در مرحله آغاز گلدهی به روش تقطیر با آب اسانس گیری شد. مشخصات هر كدام از نمونه های مورد بررسی، روش تقطیر به كار گرفته شده و بازده اسانس برای هر نمونه در جدول زیر ارائه شده است. اسانسها به دستگاههای GC و GC/MS تزریق گردیده و با محاسبه اندیس های بازداری و مقایسه طیف های جرمی با تركیبات استاندارد، اقدام به شناسایی تركیبات تشكیل دهنده اسانسها شده است.
 

نتایج و بحث

از بخشهای هوایی rechingeri .S در شروع مرحله گل دهی اسانس بیشتری بدست آمد . علاوه بر این به نظر می رسد كه روشهای تقطیر تاثیر قابل توجهی بر مقدار اسانس S. rechingeri دارد. بیشترین مقدار اسانس در روش تقطیر با آب (72/4 %) و كمترین مقدار اسانس بوسیله روش تقطیر با بخار آب(46/2%) بدست آمده است .
53 تركیب در اسانس rechingeri . S در شروع مرحله كل دهی تشخیص داده شد كه 9/99% اسانس را تشكیل می دادند. تركیبات اصلی عبارت بودند از كارواكرول (1/56%)، پاراسیمن (14%) و آلفا - توژن (7/4%).در مرحله گل دهی كامل در روش تقطیر با آب 20 تركیب شناسایی شد كه 3/99% اسانس را تشكیل می دادند. تركیبات عمده كارواكرول (6/86%) و پاراسیمن (4/2%) بودند. در روش تقطیر با آب و بخار 72 تركیب (8/98% اسانس) شناسایی شدند. تركیبات اصلی كارواكرول (3/89%) و پاراسیمن (9/1%) بودند . 22 تركیب در اسانس بدست آمده توسط روش تقطیر با بخار آب (7/98% اسانس) مشخص شد كه از بین آنها كارواكرول (84%) و لیمونن (6/2%) تركیبهای عمده را تشكیل می دادند.
نتایج نشان میدهد اگر چه تركیب اصلی اسانسrechingeri .S در مرحله گل دهی كامل بوسیله روشهای مختلف تقطیر كارواكرول میباشد ,اما مقایسه میزان كارواكرول در سه روش نشان میدهد كه تقطیر به وسیله آب و بخار اسانسی تولید می كند كه دارای بالاترین میزان از كارواكرول است. كلیه تركیبهای شناسایی شده در اسانسها و چكیده تحقیقات قبلی در مورد اسانس گونه های مختلف مرزه و نیز مقایسه بین گونه ها در مقاله اصلی ارائه خواهد شد.
 

منابع

1.Jamzad, Z., (1996). Satureja rechingeri (Labiatae)- a new species from Iran, Ann. Naturhist. Mus. Wien, 98, 75-77.
2.Sefidkon, F., & Ahmadi, Sh. (2000). Essential oil of Satureja khhuzistanica Jamzad. J. EssentOil Res., 12, 427-428.
3. Sefidkon, F., & Jamzad, Z. (2000). Essential oil of Satureja bachtiarica Bunge. J. EssentOil Res., 12, 545-546.
4. Sefidkon, F., & Jamzad, Z. (2004). Essential oil Composition of Satureja spicigera from Iran. Flavour and Fragrance J., 19 (6), 571-573.
5. Sefidkon, F., Jamzad, Z., & Mirza, M. (2004). Chemical variation in the essential oil of Satureja sahandica from Iran, Food Chem., 88, 325-328.
6. Sefidkon, F., & Jamzad, Z. (2005). Chemical composition of the essential oil of three Iranian Satureja species (S. mutica, S. macrantha and S. intermedia), Food Chem., 91, 1-4
7. Sefidkon, F., & Jamzad, Z. (2005). Essential oil analysis of two Iranian Satureja species (S. edmondi and S. isophylla), Flavour and Fragrance J., In Press.atureja rechingeri


Effect of displaytion methods and stage of plant growth on the essential oil content and composition .

Abstract:
The aerial parts of Satureja rechingeri were collected in two stage of plant growth (at the beginning of and full flowering stage) from Ilam province in west of Iran. The essential oils were isolated by steam, hydro and water-steam distillation from the aerial parts at complete flowering stage. In addition, the essential oil of plant material at the beginning of flowering was obtained by hydro-distillation. The oils were analyzed by capillary GC and GC-MS. The highest oil yield was obtained by hydro-distillation method and the lowest by steam distillation. The highest oil yield was obtained at the beginning of flowering (4.72% w/w). The oil yields in full flowering stage were 2.46-4.24% (the highest for hydro-distillation and the lowest for steam distillation).
Fifty-three compounds were identified in the oil of S. rechingeri at the beginning of flowering with carvacrol (56.1%), p-cymene (14.0%) and -thujone (4.7%) as main components. Twenty-three constituents were characterized in the oils of full flowering stage. The main components in all of the oils were carvacrol (84.0%-89.3%). So, Satureja rechingeri can be introduced as a rich carvacrol source in complete flowering period.
Key Words: Satureja rechingeri , essential, distiallation , carvacrol

بررسی فلاونوئیدهای گیاه Vitex Agnus Castus بومی ایران
نغمه صفری2، جلیل افشار1- فاطمه فتحی آزاد1- ملكه جداری3
1- اعضای هیأت علمی 2- دانشجوی داروسازی 3- كارشناس آزمایشگاه فارماكوگنوزی تبریز
دانشگاه علوم پزشكی تبریز- دانشكده داروسازی، گروه فارماكوگنوزی
 

خلاصه

فلاونوئیدها جزو متعددترین و گسترده‌ترین تركیبات طبیعی‌اند كه بطور وسیع در بخشهای گوناگون گیاهان نظیر دانه، میوه، ساقه و گلها یافت می‌شوند. امروزه انواع فراوانی از این دسته تركیبات در گیاهان مختلف شناخته شده‌اند. یك گونه گیاهی ممكن است دارای 50-8 نوع از فلاونوئیدهای مختلف باشد (1). در این تحقیق جداسازی، خالص‌سازی و شناسایی فلاونوئیدهای عصاره اتیل استاتی حاصل از دانه‌های گیاه Vitex agnus castus مورد بررسی قرار گرفت. ابتدا دانه‌های خشك شده گیاه كه از اطراف كرج جمع‌آوری شده بودند، بصورت پودر تهیه گردید. پودر حاصله توسط پترولیوم اتر مورد شستشو قرار گرفت. سپس عصاره‌گیری توسط متانل 70% انجام یافت. این عصاره پس از خارج نمودن متانل توسط اتیل استات و بار دیگر توسط n-بوتانل اشباع از آب استخراج گردید. عصاره اتیل استاتی بدست آمده خشك گردید. از آنالیز این عصاره توسط روشهای كروماتوگرافی روی ستون و HPLC- پره پاراتیو چند تركیب بدست آمد. برای تعیین ساختمان مولكولی این تركیبات از روشهای UV-Vis، 1HNMR و 13CNMR استفاده شد و در نتیجه سه تركیب A، B و C از دانه‌های V.agnus castus جداسازی، خالص‌سازی و شناسایی گردید.
واژه های کلیدی : فلاونوئید ، گیاهان داروئی .

 

مقدمه

گیاه V.agnus castus از تیره Verbenaceae، درختچه‌ای است بومی جنوب اروپا، غرب آسیا و در ایران در برخی نواحی از قبیل تهران، كرج، قم، بندرعباس و خراسان مشاهده می‌شود. دانه‌های این گیاه بیشترین قسمت مورد مصرف آن می‌باشد (2). و از گذشته‌های بسیار دور در بین‌ ملل مختلف موارد مصرف گوناگونی داشته است. از این گیاه می‌توان برای درمان اختلالات و ناراحتیهای سیستم هورمونی و دستگاه تناسلی زنان استفاده نمود. تحقیقات انجام یافته بر روی تركیبات این گیاه نشان داده است كه میوه گیاه اثر بسزایی در درمان سندرم قبل از قاعدگی (PMS)، سندرم فشار عصبی قبل از قاعدگی (PMTS)، درمان نازایی ناشی از پایین بودن سطح پروژسترون و-. دارند (3). اختلالات هورمونهای جنسی مشكلی است كه در بین زنان بسیار شایع می‌باشد. تا چند سال اخیر پزشكان برای درمان این مشكل، تركیبات استروژنی تجویز می‌نمودند. این تركیبات با اینكه قادر به تنظیم هورمونهای جنسی بودند ولی عوارض غیرقابل جبرانی نظیر پوكی استخوان را ایجاد می‌كردند.
V.agnus castus یك نمونه از گیاهانی است كه دارای عملكرد هورمونی می‌باشد و جالب اینكه این گیاه فاقد تركیبات استروژنی است و از طریق مكانیسمهای دیگر باعث بهبود عوارض ناشی از اختلالات هورمونی می‌گردد. بنابراین عوارض ناشی از مصرف تركیبات استروژنی را ندارد. با درك این مطلب است كه در چند سال اخیر تحقیقات متعددی بر روی این گیاه صورت گرفته است.
بررسی تركیبات شیمیایی میوه گیاه وجود ایریدوئیدها، فلاونوئیدها، استروئیدها، آلكالوئیدها، ترپنوئیدها، اسانسها و روغنهای ثابت را نشان داده است (4). از آنجائیكه تاكنون بر روی گیاهی كه در ایران می‌روید تحقیقی صورت نگرفته بود، در این بررسی میوه این گیاه كه از اطراف كرج جمع‌آوری شده بود مورد تجزیه شیمیایی قرار گرفت.
 

مواد و روشها

مواد مصرفی بكار رفته در مراحل مختلف، شامل جاذبهای كروماتوگرافی سیلیكاژل 60 GF254 برای ستون كروماتوگرافی، پلیتهای كروماتوگرافی آماده سیلیكاژل 60 GF254 Silicagel با ضخامت mm 1/0 و معرفها و حلالها بوده كه همگی ساخت كارخانه مرك آلمان است.
جهت بررسـی تركـیبات مـوجود در دانه‌های گیاه V.agnus castus، ابتدا دانه‌های گیاه پس از جمع‌آوری بصورت پودر تهیه گردید. سپس توسط اتر نفت چربی‌زدایی گردید. عصاره‌گیری توسط متانول 70% انجام شد و پس از خارج نمودن متانل تحت خلأ، عصاره آبی حاصله مورد فراكسیونه نمودن توسط اتیل استات و n-بوتانل قرار گرفت. كنترل عصاره‌ها توسط TLC نشان داده كه عصاره اتیل استاتی (8/3 گرم) دارای فلاونوئیدهای متعددی است. در مرحله بعد، این عصاره توسط كروماتوگرافی بر روی ستون سیلیكاژل (4cm-0) و با استفاده از حلال اتیل استات- متانل - آب (1:11/0:‌1) مورد فراكسیونه شدن قرار گرفت و تعداد 7 فراكسیون حاصل شد. كنترل فراكسیونها بوسیله TLC نشان داد كه فراكسیون شماره 2 غنی از چند فلاونوئید است. این فراكسیون تحت خلاء خشك شد (2/1 گرم) و مجدداَ بر روی ستون سیلیكاژل (3cm-0) و با حلال اتیل استات- هگزان با قطبیت افزاینده (از 8:‌2 تا 6:‌4) مورد تجزیه قرار گرفت، تعداد 14 فراكسیون بدست آمد كه از میان آنها با توجه به كنترل آ‎نها توسط TLC فراكسیون 11 و فراكسیون 13 برای جداسازی انتخاب شدند. فراكسیونهای حاصله پس از خشك شدن تحت خلأ در متـانل حل و تـوسـط (2cm-5 Shimpack18C, Shimadzu)Preparative HPLC با استفاده از استونیتریل - آب (50:‌50) مورد جداسازی قرار گرفتند. در نتیجه از فراكسیون 11 یك تركیب خالص و از فراكسیون 13 دو تركیب بدست آمد.
 

نتایج و بحث

بعد از جـداسازی و خالـص‌سازی تركیبات A، B و C، جهـت شناسایی ساختـمان این تركیبـات از UV و 1HNMR و 13CNMR استفاده گردید. نتایج حاصله نشان داد كه دو تركیب حاصل از فراكسیون 13 دارای ساختمان‌های 5 و 7 دی هیدروكسی 3، 6، و تترامتوكسی فلاون (تركیب A) و 5 هیدوركسی 3، 6، 7، و پنتامتوكسی فلاون (تركیب B) هستند و تركیب حاصل از فراكسیون 11، پارامتیل كربوكسی اتیل بنزیلات (تركیب C) می‌باشد. بررسی منابع علمی نشان داد كه تركیبات A و C تاكنون در این گیاه گزارش نشده‌اند.
 

سپاسگزاری

با سپاس بی‌پایان از جناب آقای دكتر حسین ناظمیه كه از راهنماییهای بی‌دریغشان در این مدت بهره‌مند بودیم. و بدینوسیله از ریاست و معاونت محترم دانشكده داروسازی و مسئول محترم آزمایشگاه فارماكوگنوزی دانشكده داروسازی تبریز بخاطر همكاریهای فراوانشان نهایت قدردانی را داریم.
 

منابع

Mills, S., Bone K., Principles and practice of phytotherapy Churchil living stone, london, 2000, 31-33.
زرگری، ع: گیاهان دارویی. جلد دوم، چاپ دوم. انتشارات امیركبیر، تهران، 1345، ص 562.
http://www.vitalady.com/Articles/PMS.asp.(March.04.2004)
Goldberg, et. al, Herbal medicines. 1st ed. Integrative Medicine communication, Newton, 2000, 63.



Study on Flavonoids of vitex Agnus-Castus of Iran
Fatemeh Fathiazad-Jalil Afshar-Naghmeh Safari- Malekeh Jedari
Tabriz University of Medical Sciences, Faculty of pharmacy, Department of pharmacognosy.

Abstract:
Vitex agnus-casus is a shurb that grows in south Europe and Mediterranean region. In Iran it grows in karaj, Tehran and - . The dried ripe fruit is used in traditional medicine. Research in 1990-s reveals its effect on female reproductive system, suggesting thrapeutic usefulness of plant for treatment of premenstrual syndrome (PMS) and the other hormonal disorders in females.
The V. agnus contains iridoids, flavonoids, steroids, alkaloids, essential oil and fixed oil. Since there is no report on chemical composition of the plant that grows in Iran, we studied on it, which was collected in karaj, at least we obtained three compounds (A, B and C) from the dried ripe fruit of vitex Agnus castus.
Key words: Flavonoids, Vitex agnus castus, PMS

مواد تشكیل دهنده اسانس شاخساره قره قاط Vaccinium arctostaphylos L.
شهرام صداقت حور1، عبدالكریم كاشی2، علیرضا طلایی2، شهریار سعیدی مهرورز3 و احمد خلیقی2
1- دكتری علوم باغبانی واحد علوم و تحقیقات تهران و عضو هیات علمی واحد رشت، 2 اساتید گروه باغبانی دانشگاه تهران، 3 استادیار دانشگاه گیلان
رشت- پل تالشان- دانشگاه آزاد اسلامی رشت- دانشكده كشاورزی- گروه باغبانی
 

خلاصه

شاخه‌های گیاه قره‌قاط Vaccinium arctostaphylos از رویشگاه‌ طبیعی آن در ارتفاعات اسالم جمع آوری و پس از تایید نام علمی صحیح آن، به روش تقطیر با آب مورد اسانس گیری قرار گرفت. بازده اسانس در این آزمایش معادل 013/0 درصد بود. تركیبهای تشكیل دهنده روغن اسانسی بدست آمده به وسیله دستگاه گاز كروماتوگراف (GC) و گاز كروماتوگراف متصل به طیف سنج جرمی (GC/MS) مورد شناسایی قرار گرفت. 12 تركیب در اسانس شاخساره قره‌قاط شناسایی شد كه تركیبهای اصلی آن Hexadecanoic acid (27%), Vitispirane(5/6% ) و Beta-Ionone (9/5%) بودند

واژه های كلیدی : قره قاط- اسانس ‌‍

 

مقدمه

قره‌قاط كه در برخی نقاط ایران سیاه‌گیله یا سیاه‌دار و در برخی مناطق قره‌گیله ‌نامیده می‌شود، نام محلی‌ تنها گونه موجود از جنس واكسینیوم یعنی Vaccinium arctostaphylos L در ایران می‌باشد(5). گزارشهایی مبنی بر استفاده از عصاره قره‌قاط برای تهیه ‌داروی Enhansulin جهت درمان و معالجه دیابت استفاده می‌شود. علاوه ‌بر این گفته می‌شود كه از عصاره برگ قره‌قاط جهت تهیه علفكش و حشره‌كشها استفاده می‌شود(8). نیك‌آور(1380)طی آزمایش خود, وجود آنتوسیانینها ازجمله‌ ‌دلفینیدین3-O-‌گلیكوزید, پتونیدین3-O-گلیكوزید و مالویدین3-O-گلیكوزید را در میوه قره‌قاط ثابت كرده است(7). در كشور ما با وجود تنوع آب و هوایی و شرایط‌ مناسب پرورش گیاهان معطر, اسانس‌های استخراج شده از این گیاهان نه تنها می‌توانند نیاز داخلی را رفع كنند, بلكه می‌توانند جایگاه مهمی در صادرات كشور داشته باشند(6).

مواد و روشها

به منظور استخراج اسانس گیاه قره‌قاط, ابتدا شاخ و برگ این گیاه از ارتفاعات اسالم جمع‌آوری و نام علمی صحیح آن مشخص گردید. بعد از خشك كردن شاخ و برگ, مقدار 72 گرم نمونه گیاهی به روش تقطیر با آب و با استفاده از دستگاه كلونجر مورد اسانس‌گیری قرار گرفت. مدت زمان لازم برای اسانس‌گیری این گیاه حدود 4 ساعت بود(2 و 3). اسانس بدست آمده ابتدا به دستگاه گاز كروماتوگراف تزریق و مناسب ترین برنامه ریزی حرارتی ستون برای جداسازی تركیبهای اسانس بدست آمد. سپس اسانس به دستگاه گاز كروماتوگراف با طیف سنج جرمی (GC/MS) نیز تزریق شده و طیف جرمی تركیبهای بدست آمد. شناسایی تركیبهای با استفاده از شاخص بازداری كواتس و بررسی طیف‌های جرمی پیشنهادی كتابخانه رایانه دستگاه GC/MS صورت گرفت.

نتایج و بحث

بازده اسانس برای شاخساره قره قاط در این آزمایش 013/0 درصد بود، در حالی كه نیك آور(1380) بازده اسانس سرشاخه‌های گلدار قره‌قاط برداشت شده از رویشگاه كلاردشت را 2/0 درصد اعلام كرده است(7). از آنجا كه درصد و نوع تركیبهای اسانس در شرایط مختلف از جمله منطقه رویشی, میزان رطوبت, نور و فصول مختلف متغیر است(4)، بنابراین وجود اختلاف در مقدار اسانس و تركیبهای آن در گیاهان دو رویشگاه مختلف كاملا عادی است. با مطالعه طیفهای جرمی حاصل از GC/MS و اعداد كواتس محاسبه شده برای هر تركیب، 12 تركیب با درصد كل 9/53% شناسایی شد(جدول شمارة 1). تركیبهای اصلی اسانس شاخساره قره‌قاط‌شامل ‌اسید ‌هگزادكانوئیك (06/27%), ویتیسپیرن(54/6% ) و بتا- یونن(89/5% ) بود.
در آزمایشی دیگر، تعداد 26 تركیب در اسانس شاخه‌های گلدار قره‌قاط معرفی شده است(7)كه چند تركیب گزارش شده در این آزمایش از جمله Vitispirane و Beta-Ionone با تركیبهای بدست آمده از آزمایش ما یكسان می‌باشد. بتا- یونن كه حدود 6درصد اسانس مورد مطالعه را تشكیل می‌دهد، در عطرسازی، مواد آرایشی و طعم دهنده‌ها كاربرد دارد(10). دلتا-3- كارن در سایر گیاهان از جمله باریجه(1) و شاه‌پسند رسمی نیز گزارش شده است (14). درحالی كه وجود Vitispiraneدرگریپ‌فروت ثابت شده است(13). Hexadecanoic acid كه یك اسید چرب اشباع شده است، یكی از اجزای مهم چربیهای گیاهی است(11 و12). این اسید چرب بیشترین تركیب موجود در بین مواد شناسایی شده است. قره‌قاط‌كه در برخی منابع خارجی (8) با نام بلوبری معرفی شده است، در درمان دیابت قدمت زیادی دارد. در اروپای شرقی چای حاصل از برگهای این گیاه به چای‌چرنیكی معروف بوده وبرای درمان بیماریهای گوارشی و دیابت بكاربرده شده است(9).

منابع

1- امیدبیگی, رضا.1376. رهیافتهای تولید و فراوری گیاهان دارویی. جلد دوم. طراحان نشر.
2- بقالیان، كامبیز و حسنعلی نقدی بادی.1379. گیاهان اسانس دار.ترجمه. نشر اندرز.
3- دادخواه، مهدی.1382. مطالعه و تعیین ساختار مواد گیاه استاكیس در نواحی البرز. پایان نامه كارشناسی ارشد شیمی آلی. دانشگاه گیلان.
4- رضایی, محمدباقر, كامكار جایمند و زیبا جمزاد. 1379. بررسی و مقایسه اسانس پونه سرخ آبادی متعلق به سه منطقه مختلف. پژوهش و سازندگی. شماره 48.
5- صداقت‌ حور، شهرام.1383. بررسی مشخصه‌های گیاهشناسی, شیمیایی و باغبانی قره‌قاط و معرفی آن به عنوان یك ریز میوه و گیاه دارویی جدید ایرانی. رساله دكتری واحد علوم و تحقیقات تهران.
6- میرزا. مهدی, فاطمه سفیدكن و لطیفه احمدی. 1375. اسانسهای طبیعی (استخراج, شناسایی كمی و كیفی, كاربرد). موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع.
7- نیك‌ آور،بهمن.1380. بررسی فارماكوگنوزی و اثرات‌بیولوژیك‌گیاه‌قره‌قاط. رساله دكتری تخصصی (PhD)دانشكده‌داروسازی دانشگاه تهران.
8.Anonymous.2003. Enhansulin, natural diabetes remedy. http://www.enhansulin.com/ifo.htm.
9.Annonymous.2004.Blueberry leaves extract: Diabetes and More. http://www.annieappleessedproject.org.
10.Annonymous.2004.Beta-Ionone. http://www.chemicalland21.com/arokorhi/index.html
11.Annonymous.2004. Palmitic acid. http://www.chemicalland21.com/arokorhi/industrialchem/icmenu01.htm.
12.Annonymous.2004. Palmitic acid. http://www2.lipomics.com/Fatty%20Acids/fatty_acid.htm.
13. Annonymous.2004. Grapefruit(Citrus paradisi).http://www.lal.ufl.edu/rouseff/.
14. Ardakani, M.S., Mosaddegh, M. and Shafaati, A.2003. Volatile constituents from the aerial parts of Verbena officinalis L.(Vervain). Iranian Journal of Pharmaceutical research.2: 39-42.

Essential oils composition of Qare-Qat
(Vaccinium arctostaphylos L.) shoot
1Sedaghathoor.Sh,2Kashi.A.K,2Talaei.A.R,3Saeidi-Mehrvarz. Sh and 2Khalighi.A.
1Department of Horticultural Science, Azad University of Rasht (PhD of Horticulture in science and research unit of AU of Tehran,)2Department of Horticulture, Tehran University,3Department of Biology, Guilan University

Abstract
The shoots of Qare-Qat were collected from one of the natural habitats,i.e, Asalem highlands. Essential oils were extracted by water distillation after scientific name confirmation. The oil yield was 0.01%. The essential oils were analyzed by GC and GC/MS. Twelve compounds were identified that the major volatiles were Hexadecanoic acid (27.0%), Vitispirane (6.5%) and Beta-ionone (5.9(.
Keywords: Vaccinium arctostaphylos, Essential oil, Chemical composition
 

بررسی میزان تركیبهای اسانس برگ كامل و آسیاب شده گیاه مورخوش (Zhumeria majdae)
محمدامین سلطانی پور
كارشناس ارشد مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی هرمزگان
بندر عباس، بلوار امام، نبش خیابان طلوع، مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی هرمزگان، صندوق پستی: 1577-79145
 

خلاصه

در این بررسی برگ گیاه مورخوش كه در مرحله بعد از گلدهی از منطقه كوه تنگ زاغ استان هرمزگان جمع‌آوری شده بود به صورتهای برگ كامل و برگ آسیاب شده به روش تقطیر با آب اسانس گیری و میزان و تركیبهای اسانس با هم مقایسه شد. بازده اسانس برگ كامل و برگ آسیاب شده به ترتیب 6/7 و 2/11 درصد بدست آمد كه اهمیت آسیاب كردن برگها را نشان می‌دهد. كروماتوگرام نمونه اسانسها نشان داد كه تعداد 23 تركیب در برگ كامل و تعداد 20 تركیب در برگ آسیاب شده وجود دارد. تركیبات مهم و عمده برگها لینالول و كامفور بودند كه بیش از 80 درصد وزن اسانس را تشكیل می‌دادند. سه تركیب ترپینن -4- ال، بتا المن و بتابیزابولن از جمله تركیباتی بودند كه در برگ كامل مشاهده شدند ولی در برگ آسیاب شده شناسایی نشدند.
واژه های کلیدی : مورخوش ، اسانس ، برگ گیاه .

 

مقدمه

اسانسها از دیدگاه شیمیستها مخلوط پیچیده ای از تركیبهایی شامل ترپنها, سزكویی ترپنها, مشتقات اكسیژنه و غیره هستند كه در مجاورت هوا و در حرارت معمولی تبخیر میشوند (5). اسانسها به علت داشتن تركیبات متعدد علاوه بر مصارف دارویی, در صنایع غذایی, بهداشتی و آرایشی نیز كاربرد فراوانی دارند. مورخوش گیاهی پایا، به رنگ سبز متمایل به سفید یا خاكستری، بسیار معطر و به ارتفاع 50 سانتیمتر است. از برگ این گیاه جهت درمان ناراحتیهای گوارشی چون اسهال‌، نفخ‌، دل درد، ترشی معده‌، سوزش معده‌، سرماخوردگی، سردرد، التیام زخم‌، رفع گرمای بدن و بعنوان خنكی استفاده می‌شود (2). صدری (1375) نشان داد كه در برگ آسیاب شده گیاه مورخوش كه به روش تقطیر با بخار آب اسانس گیری شده بود تعداد 30 تركیب شیمیایی وجود دارد و دو ماده لینالول و كامفور بیش از 80 درصد وزن‌ اسانس را تشكیل می‌دهند (3). روستائیان و همكاران (1992) تعداد 30 تركیب شیمیایی در اسانس برگ و گل آسیاب شده گیاه مورخوش كه به روش تقطیر با آب اسانس گیری شده بود شناسایی كرد (7). آیینه چی (1365) تعداد 31 تركیب شیمیایی در اسانس برگ و گل گیاه مورخوش شناسایی كرد (1). عازمی و همكاران (1379) در بررسی تركیبهای اسانس برگ گیاه مورخوش به روش آنالیز جرمی و با استفاده از تكنیكHead space تركیباتی مانند كامفن‌، ساپینن‌، میرسن‌، لیمونن‌ و ترانس بتا اسیمن را از دسته مونوترپن‌ها و نرولیدول را از دسته سزكویی‌ترپن به عنوان مواد اصلی تشكیل دهنده اسانس شناسایی كردند (4). محمدی (1378) نشان داد كه عصاره تام جوشانده آبی و خیسانده الكلی تمام اجزا گیاه مورخوش دارای‌ اثرات ضد دردی و ضد التهابی حاد و مزمن در موش سفید كوچك و بزرگ می‌باشد (6).
 

مواد و روش‌ها

از رویشگاه اصلی گیاه مورخوش در استان هرمزگان )كوه تنگ زاغ) نمونه‌های برگ درمرحله بعد از گلدهی جمع‌آوری ‌گردید. اسانس گیری از برگهای گیاه با روش تقطیر با آب و به مدت سه ساعت انجام گرفت و سپس بازده اسانس اندازه گیری شد. از دستگاه كروماتوگرافی گازی (GC) برای جدا نمودن مواد متشكله و از دستگاه كروماتوگرافی جرمی (GC/MS) برای شناسایی تركیبها استفاده شد.
 

نتایج و بحث

بازده اسانس برگ كامل و برگ آسیاب شده گیاه مورخوش در مرحله گلدهی در منطقه كوه تنگ زاغ به ترتیب 6/7 و 2/11 درصد است. تركیبهای شناسایی شده در اسانس برگ كامل و برگ آسیاب شده به ترتیب 23 و 20 تركیب می‌باشد. لینالول و كامفور بیشترین مقدار اسانس را تشكیل دادند. روستاییان و همكاران (1992) بازده اسانس گیاه مورخوش در مرحله گلدهی را 5/6 درصد، صدری (1375) 4/2 درصد و آیینه چی (1365) 5/4 درصد گزارش نموده اند كه كمتر از نتایج این بررسی (2/11-6/7 درصد) است. روستاییان و همكاران (1992) تعداد تركیبهای شناسایی شده را 30، آیینه چی (1365) تعداد 33، صدری (1375) تعداد 25 تركیب را شناسایی كرده است كه بیشتر از تعداد تركیبهای شناسایی شده در این بررسی است، علت آن می‌تواند نوع نمونه باشد كه برگ همراه با گل اسانس گیری شده است. در این بررسی مقدار دو ماده لینالول و كامفور روی هم 9/86-3/81 درصد وزن اسانس بود كه با نتایج تحقیقهای روستاییان و همكاران (1992) (4/85-9/78 درصد)، صدری (1375) (4/87 درصد) و آیینه چی (1365) (2/81 درصد) مطابقت دارد. لینالول در نمونه‌های روستاییان و همكاران (1992) (3/57-4/42 درصد)، صدری (1375) (5/41 درصد) و آیینه چی (1365) (2/66 درصد) گزارش شده است و با نتایج این بررسی اندكی تفاوت دیده می‌شود. كامفور كه در این بررسی 8/24-8/18 درصد اندازه گیری شد، با گزارشهای روستاییان و همكاران (1992) (43-23 درصد) و صدری (1375) (7/39 درصد) تفاوت نشان می‌دهد. از دیگر تركیبهای مهم لیمونن، كامفن، برنئول، ژرانیول، آلفا پینن، اكتان -3-وان و گاما ترپینن است كه نتایج حاصله با گزارشهای روستاییان و همكاران (1992)، صدری (1375) و آیینه چی (1365) مطابقت دارد. دو تركیب سیس و ترانس لینالول اكسید كه آیینه چی (1365) 4/1 و 5/1 گزارش نموده است بیشتر از مقدار آنها در این بررسی (4/0-0 درصد) است. آلفا ترپینئول (6/0-0 درصد) و ترپینولن (5/0-0 درصد) نیز در گزارش صدری (1375) به ترتیب 5/1 و 15/1 درصد بیان شده است. سایر تركیبات نتایج مشابهی با نتایج این بررسی نشان می‌دهند.
 

منابع

1- آئینه چی, یعقوب. (1365). مفردات پزشكی و گیاهان دارویی ایران, دانشگاه تهران.
2- سلطانی‌پور، محمدامین‌. (1378). جمع‌آوری و شناسایی گیاهان دارویی استان هرمزگان‌، معاونت آموزش و تحقیقات وزارت جهاد سازندگی.
3- صدری‌، حسینعلی‌. (1375). تركیبهای شیمیایی موجود در روغن اسانس گونه دارویی مورخوش‌، پژوهش وسازندگی‌، شماره 31، ص 61-59.
4- عازمی‌، محمدابراهیم‌. (1379). بررسی تركیبات اسانس Zhumeria majdae به روش آنالیز جرمی با استفاده‌ از تكنیك Head space ، اولین همایش بین‌المللی طب سنتی و مفردات پزشكی‌، تهران‌.
5- كوشك آبادی, هوشنگ. (1359). شیمی دارویی ( تركیبات استروئید و ترپنها )، دانشگاه تهران.
6- محمدی‌، مسعود. (1378). بررسی سمیت حاد، اثرات ضد دردی و ضد التهابی عصاره تامZhumeria majdae بر موش‌های سفید كوچك و بزرگ‌، پایان‌نامه دكترای داروسازی‌، دانشكده داروسازی‌، دانشگاه علوم ‌پزشكی مشهد.
7. Rustaiyan, A. ,H. Sigari, A. bamoniri and P. Weyerstahl. (1992). Constituents of the essential oil of Zhumeria majdae Flavour and Fragrance Journal, 7: 273 - 274.


Study on Content and Essential Constituents of intact and powdered leaves of Zhumeria majdae
Mohammad Amin Soltani poor
Bandar abbas , Imam Ave. , Tolue street , Hormozgan Agricultural and Natural Resource Research Center. P.O.Box 79145-1577 , Tel. : (0761) 3331202-5 , Fax: (0761) 3332496

Abstract :
In this investigation content and essential constituents of intact and powdered leaves of Zhumeria majdae collected of Tange zagh mount of Hormozgan province at the after flowering time were compared together. The yield of oils were 7.6 and 11.2. That showed importance of powdered leaves. Essential chromatogram showed 23 compounds in intact leaf and 20 compounds in powdered leaf. Linalool and Camphor were magor compounds with more than 80% essential weights. 3 compounds of Terpinene- 4- o1, Beta Elemene and Beta Bisabulene in powdered leaf weren-t noticed.
Key word : Zhumeria majdae, Essential oil, intact and powdered leaf

بررسی و مقایسه كمی و كیفی اسانس نعناع فلفلی منطقه شیروان
با سایر مناطق كشت
قربانعلی رسام1 ، فاطمه سفید كن2
عضو هیأت علمی دانشگاه فردوسی مشهد، آموزشكده كشاورزی شیروان. ص. پ. 147
عضو هیأت علمی موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع
 

خلاصه

نعناع فلفلی از مهمترین گیاهان دارویی مورد استفاده در صنایع دارویی و بهداشتی بوده كه دارای خواص درمانی متعددی است. سرشاخه‌های گلدار گیاه در اواسط مرداد ماه 1382 از گیاهان كاشته شده در مزرعه آموزشكده كشاورزی شیروان جمع آوری گردید. از سر شاخه‌های گلدار به روش تقطیر با آب اسانس گیری بعمل آمد. بازده اسانس بر پایه وزن خشك گیاه 94/2 درصد تعیین شد. تركیبهای تشكیل دهنده اسانس با استفاده از دستگاه گاز كروماتوگراف ( GC ) و گاز كروماتوگراف متصل به طیف سنج جرمی ( GC/MS ) شناسایی گردید. در میان 25 تركیب شناسایی شده در اسانس، به ترتیب كارون (991/21 درصد )، منتول (351/20 درصد )، منتون (983/18 درصد )، لیمونن ( 373/8 درصد )، 1و8 سینئول ( 319/5 درصد )، منتوفوران ( 113/5 درصد)، ایزومنتون ( 474/4 درصد ) و كارواكرول ( 957/3 درصد ) بیشترین میزان را به خود اختصاص دادند.
واژه‌های كلیدی : نعناع فلفلی، اسانس، منتول

 

مقدمه

نعناع فلفلی (Mentha piperita) گیاهی است علفی پایا از خانواده نعناعیان ، دو رگ با ساقه‌ای چهار گوش ارغوانی رنگ و برگهای متقابل بیضوی به رنگ سبز تیره كه گلهای صورتی آن در طول تابستان ظاهر می‌شوند. تكثیر نعناع به دلیل عقیم بودن گیاه اغلب از طریق غیر جنسی و به كمك اندامهای رویشی آن انجام می‌شود. سرشاخه‌های گلدار نعناع به‌طور متوسط حاوی 3-1 درصد اسانس می‌باشند. اسانس نعناع مایعی بی رنگ تا زرد روشن و سبكتر از آب بوده كه حاوی بیش از 40 تركیب شیمیایی است. از مهمترین این تركیبهای می‌توان به منتول، منتون ، كارون و منتیل استات اشاره كرد. تولید سالیانه نعناع در سطح جهانی به دو هزار تن می‌رسد.
نعناع بومی مناطق معتدله بوده و دارای خواص درمانی متعددی چون ضد نفخ، ضد سرفه، تب بر، آرامش بخش، ضد احتقان بینی، درمان سندرم روده تحریك‌پذیر و نیز در فرمول خمیردندان و خوشبو كننده‌های هوا بكار می‌رود (2 و 3). تاكنون در كشور بیش از 12 داروی گیاهی از آن فرموله شده است. استفاده گسترده از این گیاه در صنایع دارویی ‏، غذایی ،بهداشتی و آرایشی در داخل كشور و همچنین نیاز بازارهای خارجی لزوم كشت انبوه آنرا در مناطق مستعد كشور ضروری می‌سازد. كمیت و كیفیت اسانس موجود در گیاهان معطر از جمله نعناع بسته به منطقه رویش آن متفاوت خواهد بود. گزارشهای متعددی در این خصوص موجود بوده كه این واقعیت را نشان می‌دهد. جایمند و همكاران ( 1376) طی یك تحقیق مهمترین تركیبهای اسانس نعناع فلفلی كاشته شده در منطقه كلاك كرج را نئومنتول، 1و8 سینئول و پیپریتون و بازده اسانس را نسبت به وزن تازه گیاه یك درصد اعلام كردند و نتیجه گرفتند كه نوع تركیبهای اسانس و مقدار آنها با نمونه كاشته شده در منطقه كاشان متفاوت است. در تحقیقی دیگر مقایسه میزان اسانس و منتول نعناع فلفلی كاشته شده در مناطق مختلف ایران نشان داد كه بازده اسانس در گیاه خشك نعناع از 45/1 درصد در منطقه ساری تا 2/3 درصد در منطقه كرند كرمانشاه و درصد منتول اسانس نیز از 4/34 درصد در منطقه تفرش تا 4/56 درصد در منطقه ساری متغیر است (4). جوانویك ( 1997) از سرشاخه‌های گلدار نعناع رشد كرده در منطقه روسیه به روش تقطیر با بخار آب اسانس گیری نمود و اظهار داشت كه مهمترین تركیبهای اسانس را منتول و منتیل استات تشكیل داده و بازده اسانس حاصله معادل 3/3 درصد می‌باشد. ملاحظه می‌گردد كه بازده اسانس نعناع فلفلی و تركیبهای تشكیل دهنده آن در هر منطقه كاشت و شرایط آب و هوایی خاص، متفاوت بوده و از‌ای نرو نیاز دارد كه قبل از انجام كشت انبوه هر گیاه دارویی آزمایشهای مقدماتی در جهت تعیین متغیرهای فوق الذكر صورت پذیرد تا با توجه به نتایج بدست آمده بتوان در خصوص مساعد بودن منطقه جهت كاشت گیاه و اقتصادی بودن آن تصمیم گیری نمود. در این راستا این تحقیق در سال 1382 در مزرعه تحقیقاتی آموزشكده كشاورزی شیروان انجام گرفت.


 

مواد و روشها

قلمه‌های ریشه دار نعناع در اوایل اردیبهشت ماه در قطعه زمینی به مساحت 100متر مربع در تراكم 30-0 سانتی متر كشت گردیدند. آبیاری منظم در طول دوره رشد انجام و عناصر غذایی مورد نیاز در مقادیر توصیه شده به زمین افزوده شد. سرشاخه‌های گلدار نعناع در اواسط مرداد ماه برداشت و پس از خشك شدن به روش تقطیر با آب به كمك دستگاه كلونجر به مدت یك ساعت از آنها اسانس‌گیری بعمل آمد. برای شناسایی تركیبهای تشكیل دهنده اسانس از دستگاه گاز كروما توگرافی (GC) و گاز كروماتوگرافی متصل به طیف سنج جرمی GC/MS استفاده شد.
 

نتایج و بحث

بازده اسانس سرشاخه‌های گلدار بر پایه وزن خشك گیاه 94/2 درصد تعیین شد. در مقایسه بین این درصد اسانس حاصله با نتایج دیگر تحقیقات انجام شده در كشور ( 2 و4) و سایر كشورها ( 5،6 و 7 ) می‌توان اظهار نمود كه بازده اسانس نعناع كشت شده در منطقه شیروان در حد بسیار بالایی قرار دارد. همچنین از 25 تركیب شناسایی شده در اسانس تركیبهای عمده عبارت بودند از كارون (991/21 درصد)، منتول(351/20 درصد) منتون (983/18 درصد)، لیمونن (33/8 درصد)، 1و8 سینئول (391/5 درصد)، منتوفوران (113/5 درصد)، ایزومنتون (474/4 درصد) و كارواكرول (957/3 درصد) كه در مجموع 631/88 درصد از كل اسانس را تشكیل می‌دهند. ملاحظه می‌گردد كه كشت نعناع در این منطقه سبب تغییراتی در اجزای تشكیل دهنده اسانس و مقادیر آنها در مقایسه با سایر مناطق كشت شده این گیاه گردیده است. به عبارتی ساده تر كمیت و كیفیت اسانس نعناع فلفلی به مانند اكثر گیاهان دارویی وابستگی شدیدی به مكان رویش آن داشته و منطقه كشت با توجه به خصوصیات اقلیمی، اكولوژیكی و جغرافیایی خاص خود سبب تغییرات كمی و كیفی مواد موثر دارویی می‌گردد (1). از این‌رو مطالعات مقدماتی قبل از اقدام به كشت وسیع گیاهان دارویی در هر منطقه از كشور ضروری است. از آنجایی‌كه در زراعت گیاهان دارویی تولید متابولیتها در واحد سطح حائز اهمیت است و با عنایت به نتایج كسب شده در این تحقیق می‌توان اذعان نمود كه منطقه شیروان از مناطق مستعد كشور جهت كشت و تولید نعناع فلفلی بشمار می‌آید.
 

سپاسگزاری

بدین وسیله از ریاست محترم آموزشكده كشاورزی شیروان آقای مهندس اسدی و معاونت محترم پژوهشی آقای مهندس غلامی به‌خاطر همكاری فراوانشان در انجام این تحقیق كمال تشكر و قدردانی را دارم.
 

منابع

1- امید بیگی، رضا. 1376. رهیافتهای تولید و فرآوری گیاهان دارویی(جلد اول و دوم). انتشارات طراحان نشر.
2- جایمند ، كامكار و محمد باقر رضایی. 1376. بررسی تركیبهای شیمیایی اسانس دو كولتیوار نعناع فلفلی از دو منطقه رویشی متفاوت ، مجله پژوهش و سازندگی. شماره 51.
3- زرگری، علی. 1365. گیاهان دارویی(جلد چهارم). انتشارات دانشگاه تهران.
4-یزدانی، داراب. جمشیدی، امیر حسین و فراز مجاب. 1381. مقایسه میزان اسانس موجود در نعناع فلفلی كاشته شده در مناطق مختلف كشور. فصلنامه گیاهان دارویی، سال اول شماره سوم.
5-Jovanovic, K., M. Milovanovic. 1997. Chemical composition of essential oil of several wild-growing species of Mentha piperita L. Review of Research work at the faculaty of Agriculture Belgarde. 42(1): 243-248.
6-Pazir,G. and Muhamad , F. 1990 , chemical evalution of oil From mentha piperita pakistan. journal oF Forestry. 46(4) : 287-288
7-Sing , A and Balyan , S.S. 1982 , cultivation of mentha piperita in jammu. Regional Research LaboratoryjammuTawi


Evaluation and comparison of essential oil quantitative and qualitative of Mentha piperita grown in shirvan with other plantation region.
Ghorban Ali Rassam1 , Fatemeh SeFidkon2
1- Agricul tural college of shirvan , Mashhad Ferdowsi university , P.O.Box 147.
2- Research Insitute of Forests and Rangelands.
Email : rassammf@yahoo.com
Peppermint one of the important of medicinal plants used in medicinal and hygienic industries that have more therapy effects. Flowering parts of plant cultivated in field of shirvan College of Agriculture were collected in Aug. 2000. The essential oil obtained of flowering parts by water disttillation method. The yield of essential oil based on dry weight of plant was determinated 2.94%. The chemical composition of oil were evalutated by GC and GC/MS.
Tewnty-five compound were indentified , among which Carvon (21.991%) , Menthol (20.351%) , Menthone (18.93%) Limonene (8.373%), 1,8- Cineole (5.319%) , Menthofurane (5.113%) , Iso Menthone (4.474%) , Carvacrol (3.957%) were the major constituents.
Key words : Mentha piperita , Essential oil , shirvan

بررسی خواص آنتی اكسیدانی گیاه چویر (Ferulago angulata)
معصومه خان احمدی
عضو هیأت علمی جهاد دانشگاهی كرمانشاه
كرمانشاه-سرخه لیژه- محوطه پردیس دانشگاه رازی
 

خلاصه

با توجه به اثرات نامطلوب آنتی اكسیدانهای تركیبی بر روی بدن انسان و با علم به خطر تجمع مواد مضر ناشی از اكسیداسیون چربیها در بدن در نتیجه حذف آنها، استفاده از آنتی اكسیدانهای حاصل از منابع طبیعی در چربیها و روغنهای خوراكی یك راه حل منطقی است. در این مطالعه خاصیت آنتی اكسیدانی گیاه چویر (Ferulago angulata) كه بومی ایران و خاص منطقه غرب كشور است بررسی شده است.پس از شناسایی اجزای موجود در گلهای این گیاه، غلظتهای مختلفی از عصاره و اسانس به روغن جامد نباتی تصفیه شده بدون آنتی اكسیدان اضافه شد و با تعیین اندیس پراكسید و اندیس تیو باربیتوریك این نمونه‌ها و مقایسه با نمونه شاهد (با آنتی اكسیدان تركیبیTBHQ و بدون هر نوع آنتی اكسیدان) در شرایط محیط و آزمایشگاه مشخص شد كه غلظت 2 0/0 درصد از عصاره گیاهی حداقل غلظت مؤثر جهت نگهداری روغن جامد است و عصاره با غلظت 5 /0 درصد مؤثرتر از TBHQ عمل می‌كند.
واژه‌های كلیدی: آنتی‌اكسیدان، چویر، خواص

 

مقدمه

در سالهای اخیر ثابت شده است كه رادیكالهای آزاد مهم ترین عوامل بروزشرایط پاتولوژیكی در بیماریهای التهابی، دیابت ملیتوس، ایسكمی قلبی و مغزی،سرطان و نقص ایمنی و پیری در انسان می‌باشد(1). تعداد زیادی از تركیبهای آنتی اكسیدان طبیعی یا تركیبی جهت درمان و یا پیشگیری از بیماریهای مرتبط با رادیكالهای آزاد معرفی شده اند، از طرفی با توجه به اثبات اثرات سوء و نامطلوب آنتی اكسیدانهای تركیبی بر بدن انسان و با پیشرفت علوم و صنایع غذایی گرایش روزافزونی نسبت به جای گزینی افزودنیهای طبیعی به جای انواع تركیبی بوجود آمده است. گیاه چویر با نام علمیFrulago angulata متعلق به خانواده چتریان و دارای حدود سی وپنج گونه در سراسر دنیا است كه حدود هفت گونه از آن در ایران رویش دارد(2).این گیاه كه بومی ایران و خاص منطقه غرب است از دیرباز به‌صورت سنتی و با افزودن به مواد لبنی به خصوص روغن، با ایجاد طعم بسیار مطبوع، از فاسد شدن آن جلوگیری و با قراردادن در لابلای گوشت برای مدتی آن را نگهداری می‌نموده اند. با توجه به بومی بودن این گیاه برای ایران و كرمانشاه تا كنون هیچ تحقیقی در زمینه مذكور صورت نگرفته و بررسی حاضر به عنوان اولین پژوهش بر روی خواص آنتی اكسیدانی این گیاه است.اما دو مطالعه بر روی اجزای روغن فرار این گیاه گزارش شده است (3)

 

مواد و روشها

گلهای گیاه چویر در منطقه اورامان (ارتفاعات كوه شاهو غرب كرمانشاه) در خرداد ماه 1383 جمع آوری گردید. پس از خشك كردن گیاه ابتدا به روش پركولاسیون و با حلال اتانول 98 درصد عصاره تهیه شد. بازده عصاره در این مرحله حدود 10% می‌باشد. اسانس‌گیری با استفاده از دستگاه كلونجر و با بازده 84/2% تهیه شد.
تعیین فعالیت آنتی اكسیدانی :
ابتدا اسانس و عصاره تهیه شده با نسبتهای 5/0و1 درصد برای اسانس) نمونه هایS1وS2 (01 /0(نمونهA )، 02/0(B)،1/0(C)، 5/0(D)، 1 درصد(E)،2درصد (f)برای عصاره به روغن جامد تصفیه شده افزوده و قدرت آنتی اكسیدانی آنها با روشهایی كه ذكر خواهد شد بررسی شد. همچنین قدرت آنتی اكسیدانی اسانس و عصاره با آنتی اكسیدان تركیبی 25ppm مورد مقایسه قرار می‌گیرد. عمل اختلاط افزودنیهای فوق به روغن در دمای 0C 50به مدت 30 دقیقه بوسیله همزن مغناطیسی انجام می‌گیرد. نمونه‌های فوق در آون با دمای ثابت 0c63 قرار داده شد. (روش گرمخانه). بعد به منظور بررسی اجزای موجود در گیاه اسانس تهیه شده به دستگاه GC-Mass تزریق گردید.

 

نتایج و بحث

بررسی طیف بدست آمده برای اسانس گیاه نشان داد كه در اسانس گیاه 62 ماده شیمیایی شامل 92% از كل مقدار اسانس شناسایی شد كه بالاترین آن مربوط به سیس-اسیمن با 17/30 درصد است.
به منظور مطالعه تأثیر نوع آنتی اكسیدان، میزان اندیس پراكسید و اندیس تیو باربیتوریك به روش استانداردAOCS در روغن‌های تحت بررسی در فواصل 10 , 11، 12، 13، 14، 15، 16، 17، 18،19 و 20 روز بعد از افزدون آنتی اكسیدان اندازه‌گیری شد. نمودار شمارة 1 نتایج آزمون اندیس پراكسید را برای برخی از نمونه‌های مورد بررسی نشان می‌دهد. همان طوری كه مشاهده می‌شود در مقایسه با خاصیت آنتی اكسیدانی اسانس و عصاره با غلظت مشابه كه به ترتیب نمونه‌های S1 و S2 و D و E است،عصاره چویر بسیار بهتر از اسانس آن عمل كرده است. در میان غلظت‌های متفاوت عصاره دو نمونه 2%، 1% و 5/. % بسیار بهتر از سایر نمونه‌ها عمل نموده و تفاوت بین این دو غلظت چندان معنادار به نظر نمی‌رسد. میزان اندیس تیوباربیتوریك نمونه A كه نزدیكترین غلظت به آنتی‌اكسیدان تركیبی بوده است (مقداری كه توسط كارخانه در فرایند تولید به روغن اضافه می‌شود) ضعیف تر از آن عمل كرده وتا روز پایان اندازه‌گیری حفظ شده است. مقایسه اندیس تیوباربیتوریك نمونه B با نمونه تركیبی نشان می‌دهد كه عصاره با غلظت% (D)درصد با آنتی‌اكسیدان تركیبی با غلظت 002/.0 درصد قابل رقابت است. مطالعه روند تغییرات كلی و مقایسه تغییرات اندیس پراكسید و تیو باربیتوریك در روز 20 (روز پایانی اندازه‌گیری) نشان می‌دهد كه عصارهD ، F ،E (به ترتیب 5/. و 2و1 درصد) به مراتب بسیار بهتر از آنتی اكسیدان تركیبی عمل نموده اند. كمترین ماندگاری برای رسیدن به اندیس 100 مربوط به نمونه شاهد (فاقد هر نوع آنتی‌اكسیدان) و بیشترین آن مربوط به غلظت عصاره 2 درصد است.
 

سپاسگزاری

به این وسیله از دفتر مركزی جهاد دانشگاهی به جهت تامین بودجه طرح و از ریاست ومعاونت پژوهشی محترم جهاد دانشگاهی واحد كرمانشاه. مدیر وهمكاران محترم گروه شیمی به جهت همكاریهای ارزنده در پیشبرد این پژوهش سپاسگزاری می‌گردد.
 

منابع

1. مظفریان، ولی ا... فرهنگ نام‌های ایران، انتشارات فرهنگ معاصر، تهران. 1375
2. رضا زاده، شمسعلی. یزدانی داراب. شهنازی سحر. شناسایی اجزای روغن فرار سر شاخه‌های هوایی گیاه Ferulago angulata جمع آوری شده از غرب ایران. فصلنامه گیاهان دارویی. 35-38 :7 ;1382
3. Loliger,J.,Natural antioxidants.Lipid technol. 1991; 3: 58-61.


Studyon antioxidation property of Ferulago angulata plant
Masumeh khanahmadi.
Department of Chemistry, jahad-e-daneshgahi, kermanshah unit
Email:chem_khanahmadi@yahoo.com

Abstract:
Due to adverse effects of syntheic antioxidants on humans, it is logical to use antioxidants from natural sources in eatible oils and fats.vast exprimental studies have been proven antioxid properties of Frulago angulata, belong to West part of Iran, this was add traditionally to difrent products to prevent from and to taste them well.Different concentration of essentiol oil and extract were added to vegtable oil. To determin the Peroxide& Thiobarbituric index the samples &compare them with blanks samples(with out any antioxidant and with TBHQ) showed that minimum concentration of extract for conserving of vegtable oil is about% 0.02 under expremental conditions. Extract with 0.5 % concentration is more effective than TBHQ.

Key words : Ferulago angulata, antioxidation

بررسی تركیبهای اسانس گونه Ferulago angulata در استان كرمانشاه
نسترن جلیلیان1و مهدی میرزا2
1- عضو هیأت علمی مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی كرمانشاه
2- عضو هیأت علمی مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع
كرمانشاه، میدان سپاه پاسداران, بلوار كشاورز، مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی كرمانشاه ص پ - 67458-48333
تهران، كیلومتر 15 اتوبان تهران-كرج, مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع, بخش تحقیقات گیاهان دارویی
 

خلاصه

بازده اسانس گیاه Ferulago angulata به روش تقطیر با آب با استفاده از دستگاه GC/MS از سرشاخه‌های گلدار و میوه, 5/0 درصد گزارش شده است. نتایج حاصل از آزمایش در این تحقیق نشان داد كه تركیبهای سیس بتا اوسیمن(35/41درصد(, آلفا پینن(12/18 درصد), گاما ترپینن (613/15درصد), میرسن(283/3 درصد) و پارا سیمن(241/3 درصد) بیشترین مقادیر را در اسانس تشكیل می‌دهند.
واژه‌های كلیدی: اسانس، Ferulago angulata، كرمانشاه

 

مقدمه

Ferulago angulata با نام فارسی چویل یكی از گیاهان خانواده چتریان(Apiaceae) است كه در كشورهای تركیه, سوریه, لبنان , عراق و ایران پراكنش دارد(1). در ایران در نواحی كوهستانی زاگرس از ارتفاع 1900 متر به بالا در استانهای كرمانشاه, كردستان, همدان و لرستان پراكنش دارد. جنس Ferulago واجد 7 گونه در ایران می‌باشد و اغلب گونه‌های آن از گیاهان با ارزش مرتعی محسوب می‌شوند. از گونه Ferulago angulata در استانهای غربی كشور به عنوان ماده غذایی جهت معطر نمودن روغن حیوانی استفاده می‌شود.
 

مواد و روشها

سرشاخه‌های گلدار و میوه گیاه Ferulago angulata از كوه نوا شهرستان كرند غرب در استان كرمانشاه در اواخر تیر ماه جمع‌آوری شد. اسانس فرار سرشاخه‌های گلدار و میوه گیاه به روش تقطیر با آب (روش كلونجر) به مدت 4 ساعت به رنگ زرد روشن و با بازده 5/0 درصد نسبت به وزن خشك گیاه بدست آمد(6). سپس اسانس این گیاه با استفاده از دستگاه GC/MS (دستگاه گاز كروماتوگراف Varian 3400 متصل به طیف سنج جرمی از نوع (Saturn II), ستون غیر قطبی DB-1( 100% متیل پلی سیلوكسان) به طول 60 متر و قطر 25/0 میلیمتر بدست آمد و شناسایی تركیبها بر اساس شاخص كواتس و مقایسه با تركیبهای استاندارد موجود در برخی منابع علمی انجام گردید(2).
 

نتایج و بحث

طبق تحقیقاتی كه در سال 1999 به روش تقطیر با آب توسط GC/MS بر روی میوه‌های تازه گونه انحصاری تركیه Ferulago trachycarpa انجام شد 46 تركیب بدست آمد كه عمده ترین تركیبها عبارت بودند از: سیس بتا اوسیمن(7/30 درصد و میرسن (7/27 درصد) (3). همچنین با مطالعه‌ای كه در سال 1999 به روش تقطیر با آب بر روی گلها و ساقه Ferulago contracta، گونه انحصاری ایران بدست آمد و توسط GC و GC/MS مورد مطالعه قرار گرفت. تركیبهای اصلی اسانس گل عبارت بودند از: آلفا فلاندرن(8/46 درصد) و بتا فلاندرن (5/24 درصد) و تركیبهای اصلی ساقه عبارت بودند از: پاراسیمن (9/28 درصد) و آلفا فلاندرن (7/22 درصد). نتیجه و حاصل این كار تحقیقاتی كه با مطالعه و بررسی دقیق مؤلفه‌های مختلف از جمله زمان بازداری تركیبها، شاخص كواتس و مقایسه تمامی این مؤلفه‌ها با مشخصات تركیبهای استاندارد صورت گرفته است در متن اصلی مقاله آورده می‌شود. بازده اسانس در گیاه خشك 5/0 درصد بدست آمد. در مجموع 24 تركیب شناسایی شد كه تركیبهای اصلی در اسانس عبارت بودند از :سیس بتا اوسیمن (35/41درصد(، آلفا پینن(12/18 درصد)، گاما ترپینن (613/15درصد)، میرسن(283/3 درصد) و پارا سیمن(241/3 درصد).
در مجموع می‌توان گفت كه تركیبهایی كه در اسانس گونه‌های مختلف این جنس توسط سایر محققان گزارش شده است در اسانسهای استخراج شده با مقادیر مختلف حضور داشته اند.
اوسیمن با فرمول بسته C10H16 یك مونوترپن خطی است كه به سه فرم وجود دارد. اوسیمن در هر دو فرم سیس و ترانس به مقدار 33/43% تركیب اصلی اسانس مذكور را تشكیل می‌دهد. اوسیمن مایع بی رنگی است كه در آب غیر محلول، ولی در اتر, كلروفرم و اسید استیك گلایسیال محلول است. اوسیمن از نوآرایی حرارت آلفاپینن بدست می‌آید. از این ماده به طور خالص در تهیه اسانسهای شیمیایی مانند عطر بهار نارنج, گلابی, پرتقال و ریحان استفاده می‌شود. اوسیمن در حین تشكیل چای سیاه بوجود می‌آید و در تهیه چاشنی‌ها و عطر بكار می‌رود.
تركیب دیگری كه در اسانس این گیاه به مقدار 12/18% دیده می‌شود تركیب آلفاپینن می‌باشد. تركیبهای پینن در اكثر گیاهان یافت می‌شوند. شكلهای آلفا و بتا به نسبتهای مختلف در اسانسها وجود دارد. از هیدروكربنهای مونوترپنی مثل آلفاپینن و بتاپینن در صنایع عطرسازی برای تولیدات استحمام و خوشبوكننده‌های هوا و مواد دارویی استفاده می‌شود(4).
 

منابع

1- مظفریان، ولی اله. 1375. فرهنگ نامهای گیاهان ایران. انتشارات فرهنگ معاصر، 740 صفحه.
2- میرزا، م.، سفیدكن، ف. و احمدی، ل. 1375. اسانسهای طبیعی، استخراج، شناسایی كمی و كیفی و كاربرد. انتشارات مؤسسه تحقیقات جنگلها ومراتع.
3- Baser, KHC., Koyuncu, M. , Vural, M. 1998. Composition of the essential oil of Ferulago trachycarpa(Fenzl.)Boiss. J. Essential Oil Research 10:6,665-666.
4- Dictionary of Natural Products. 1994.Vol. 4, pp. 4685. Published by Chapman & Hall.
5- Rustaiyan, Ab., Yari, M., Masoud, S., & Aghjani, Z. 1999. J. Essential Oil Research 11:5, 609-610.
6- Sandra, P. & Bicchi, C. 1987. Capillary Gas Chromatography in Essential Oil Analysis, Huethig Verlag

بررسی تركیبهای اسانس گونه Echinophora platyloba DC. در استان كرمانشاه
نسترن جلیلیان1و مهدی میرزا2
1- عضو هیأت علمی مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی كرمانشاه
2- عضو هیأت علمی مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع
كرمانشاه، میدان سپاه پاسداران، بلوار كشاورز، مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی كرمانشاه ص پ - 67458-48333
تهران، كیلومتر 15 اتوبان تهران-كرج, مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع، بخش تحقیقات گیاهان دارویی
 

خلاصه

بازده اسانس گیاه Echinophora platyloba به روش تقطیر با آب با استفاده از دستگاه GC/MS از برگها و ساقه, 2/0 درصد گزارش شده است. نتایج حاصل از آزمایش در این تحقیق نشان داد كه تركیبهای آلفا-پینن(71/21 درصد), پارا سیمن(161/20 درصد), لینالول (330/9 درصد) و لیمونن (088/6 درصد) بیشترین مقادیر را در اسانس تشكیل می‌دهند.
واژه‌های كلیدی: اسانس Echinophora platyloba ، گونه‌های دارویی

 

مقدمه

جنس Echinophora از خانواده چتریان(Apiaceae) واجد 4 گونه در ایران می‌باشد كه در مناطق غرب و شمال غرب كشور پراكنش دارد. گونه‌های E. cineracea (Boiss.) Hedge et Lamond , E. platyloba DC. بومی ایران می‌باشند (1). گونه E. platyloba DC. در استان كرمانشاه به‌دلیل معطر نمودن مواد غذایی مورد استفاده قرار می‌گیرد و از گونه‌های مرتعی محسوب می‌گردد.
 

مواد و روشها

برگها و ساقه گیاه Echinophora platyloba از منطقه ماهیدشت از استان كرمانشاه در اواخر تیر ماه جمع آوری شد. اسانس فرار برگها و ساقه گیاه به روش تقطیر با آب (روش كلونجر) به مدت 4 ساعت با بازده 2/0 درصد نسبت به وزن خشك گیاه بدست آمد(4). سپس اسانس این گیاه با استفاده از دستگاه GC/MS (دستگاه گاز كروماتوگراف Varian 3400 متصل به طیف سنج جرمی از نوع (Saturn II)، ستون غیر قطبی DB-1 (100% متیل پلی سیلوكسان) به طول 60 متر و قطر 25/0 میلیمتر بدست آمد و شناسایی تركیبها بر اساس شاخص كواتس و مقایسه با تركیبهای استاندارد موجود در برخی منابع علمی انجام گردید(2).
 

نتایج و بحث

نتیجه و حاصل این كار تحقیقاتی كه با مطالعه و بررسی دقیق مؤلفه‌های مختلف از جمله زمان بازداری تركیبها, شاخص كواتس و مقایسه تمامی این مؤلفه‌ها با مشخصات تركیبهای استاندارد صورت گرفته است (جدول شماره 1). بازده اسانس در گیاه خشك 2/0 درصد بدست آمد. در مجموع 22 تركیب شناسایی شد كه تركیبهای اصلی در اسانس عبارت بودند از: آلفا-پینن(71/21 درصد), پارا سیمن(161/20 درصد), لینالول (330/9 درصد) و لیمونن (088/6 درصد).
در مجموع می‌توان گفت كه تركیبهایی كه در اسانس گونه‌های مختلف این جنس توسط سایر محققان گزارش شده است در اسانسهای استخراج شده با مقادیر مختلف حضور داشته اند.
تركیبی كه در اسانس این گیاه به مقدار 71/21درصد دیده می‌شود تركیب آلفاپینن می‌باشد. تركیبهای پینن در اكثر گیاهان یافت می‌شوند. شكلهای آلفا و بتا به نسبتهای مختلف در اسانسها وجود دارد. از هیدروكربنهای مونوترپنی مثل آلفاپینن و بتاپینن در صنایع عطرسازی برای تولیدات استحمام و خوشبوكننده‌های هوا و مواد دارویی استفاده می‌شود(3).
 

منابع

1. مظفریان, ولی اله. 1375. فرهنگ نامهای گیاهان ایران. انتشارات فرهنگ معاصر, 740 صفحه.
2. میرزا, م.، سفیدكن, ف. و ل. احمدی. 1375. اسانسهای طبیعی, استخراج, شناسایی كمی و كیفی و كاربرد. انتشارات مؤسسه تحقیقات جنگلها ومراتع.
3. Dictionary of Natural Products. 1994.Vol. 4, pp. 4685. Published by Chapman & Hall.
4. Sandra, P. & C. Bicchi, 1987. Capillary Gas Chromatography in Essential Oil Analysis, Huethig Verlag.


 

جدول شماره ا: تجزیه اسانس برگ و ساقه‌های گیاهplatyloba Echinophoraa