بررسی نیازهای اكولوژیكی گیاه دارویی Dracocephalum kotschyi
به منظور كشت واهلی كردن آن
مسعود عسگرزاده1، كریم باقرزاده2 و بابك بحرینی نژاد2
1- كارشناس 2 - اعضای هیأت علمی مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی اصفهان
اصفهان - ص. پ. 199 - 81785
 

خلاصه

زرین گیاه یكی از گونه‌های دارویی كشور ما می‌باشد كه به علت تأثیر درمانی در كاهش تب، درد مفاصل و روماتیسم از قدیم مورد توجه مردم مناطق تحت رویش آن بوده و به علت بهره برداری بی رویه در حال انقراض می‌باشد. این تحقیق با هدف بررسی نیازهای اكولوژیكی گیاه به منظور كشت و اهلی كردن آن در سالهای 1380 تا 1382 در شهرستانهای كاشان، سمیرم، فریدن و فریدونشهر به مرحله اجرا در آمد. نیازهای اكولوژیكی گیاه از طریق منابع موجود، بررسیهای آزمایشگاهی، ثبت مراحل فنولوژیكی، تحلیل خاك و بررسیهای عرصه‌ای مورد مطالعه قرار گرفت و در نهایت نقشه پراكنش گیاه و شرایط اكولوژیكی رشد آن مشخص گردید.
واژه‌های كلیدی: اكولوژیكی، گیاه دارویی، Dracocephalum kotschyi

 

مقدمه

با توجه به فرسایش ژنتیكی كه در سالهای اخیر متوجه اغلب نباتات مرتعی و به خصوص دارویی شده است. برخی از این گونه‌ها را فقط در شرایط خاص اكولوژیكی می‌توان پیدا نمود. با در نظر گرفتن این نكته كه گیاهان طی قرون گذشته با شرایط محیطی سازگاری پیدا نموده‌اند ضرورت دارد ویژگیهای اكولوژیكی آنها مورد بررسی قرار گیرد تا با شناخت دقیق بتوان نسبت به حفظ، احیاء و توسعه این گونه‌ها اقدام نمود. زرین گیاه از جمله گیاهانی است كه می‌تواند در تولید داروهای برطرف كننده درد، التهاب و تسكین دهنده دردهای روماتیسمی مورد استفاده قرار گیرد (3). برای گیاهشناسی، آثار فارماكولوژیكی و بالینی زرین گیاه نشان داد كه عصاره این گیاه اثرات ضد التهاب و درد دارد (1). در تحقیق دیگری توسط زهرا واعظی اثرات درمانی گیاه مورد مطالعه قرار گرفته است (2).
 

مواد و روشها

ابتدا با استفاده از اطلاعات موجود در مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی اصفهان، فلورها و گزارشهای كارشناسی همچنین اطلاعات مردمی محل پراكنش گیاه مشخص و با حضور در عرصه نقشه پراكنش آن در مقیاس 250000 :1 تهیه گردید.
پس از تعیین رویشگاهها با استفاده از اطلاعات ایستگاههای هواشناسی درجه حرارت، میزان و نوع بارندگی، پراكنش بارندگی در طول سال، تعداد روزهای یخبندان مشخص شد. عوامل توپوگرافیكی نظیر واحدهای اراضی، ارتفاع و شیب با حضور در رویشگاهها ثبت گردید. تیپهای گیاهی با استفاده از روش ترانسكت و پلات اندازی مشخص و در طول فصل رشد مراحل فنولوژیك گیاه ثبت گردید.
اطلاعات زمین شناسی رویشگاهها با استفاده از نقشه‌های موجود در استان و بازدیدهای صحرایی مشخص گردید.
 

نتایج و بحث

مطالعات انجام شده نشان می‌دهد كه گونه D. kotschyi در ارتفاعات 3000-2800 متری با بارندگی حداقل 300 میلیمتر در شیبهای جنوبی و جنوب غربی در خاكهای لومی و لومی شنی با حالت سنگریزه‌ای و واریزه‌ای به‌صورت تك بوته رویش دارد. بر اساس تقسیم‌بندی گوسن این مناطق در اقلیم استپی سرد و بر اساس تقسیم‌بندی پابو جزو اقلیم‌های استپی، نیمه استپی و كوههای مرتفع وجود دارد. از نظر زمین شناسی بر روی تشكیلات آهكی و شیل دوران اول و دوم در استان اصفهان گسترش دارد. این مناطق دارای دمای متوسط سالیانه 5/9 - 5/6 با میانگین حداكثر 17 و حداقل 10- درجه سانتیگراد می‌باشد. این گیاه رشد خود را از اوایل فروردین ماه شروع و تا اوایل خرداد به رشد رویشی ادامه می‌دهد. گلدهی از اواسط خرداد تا آبان ماه و رسیدگی بذر به‌صورت تدریجی در هنگام گلدهی می‌باشد.
مهمترین تیپهای گیاهی در مناطق رویشی عبارتند از : Agropyron -Astragalus و Artemisia aucheri

 

منابع

1- قفقازی، تقی. 1369. بررسی گیاهشناسی، آثار فارماكولوژیكی و بالینی زرین گیاه. دانشكده داروسازی اصفهان.
2- واعظی، زهرا. 1359. تحقیق و بررسی در مورد Dracocephalum kotschyi. پایان نامه دكتری، دانشكده داروسازی مشهد.
3- خدایی، فرهاد. 1365. گیاهشناسی و بررسی كیفی مقدماتی و فارماكولوژی زرین گیاه. پایان نامه دكتری. دانشكده داروسازی اصفهان.


A Study on Ecology of Dracocephalum kotschyi for its Cultivation and Domestication
M. Asgarzadeh, K. Bagherzadeh and B. Bahreininejad
Agricultural and Natural Resources Research Center of Esfahan
P. O. Box 81786-199

Abstract:
Dracocephlum kotschyi is one of endemic plants in Iran which can be used for decreasing fever, joint pain and rhumatoic pains. Because of extra exploitation this plant is going to be extinct. This study has carried out in 2002 - 2004 in Kashan, Semirom, Fereidan, and Fereidoonshahr in Esfahan province. Phenology, Soil analysis, map distribution and some other ecological factores had studied in this survey

شناسایی و معرفی گیاهان سمی منطقه حفاظت شده دنا
عزیز اله جعفری كوخدان1، حمید رجایی2 و اشكان عزیزی1
1- عضو هیأت علمی دانشگاه یاسوج-2-عضو هیأت علمی دانشكده دامپزشكی دانشگاه شیراز
یاسوج -دانشگاه یاسوج، دانشكده كشاورزی
 

خلاصه

گیاهان سمی منطقه حفاظت شده دنا در استان كهگیلویه وبویراحمد طی سه سال مورد مطالعه قرار گرفت‌. در این تحقیق ابتدا فهرست فلوریستیك منطقه تهیه شد،بعد با استفاده از منابع و بررسیهای لازم در دانشكده دامپزشكی شیراز،گیاهان سمی دنا شناسایی و معرفی گردید. نتایج حاصل از این تحقیق نشان داد كه درمنطقه موردمطالعه 223گونه از 1201 گونه(3/18%)،77جنس از430جنس منطقه (18%) وگیاهان45 تیره از90 تیره (50%)گیاهی درپیكره خود دارای مواد مسمومیت زا در سطوح مختلف هستند.این بررسیها همچنین نشان داد كه، گل راعی Hypericum perferatum وEuphorbia macrostegia از جمله سمی‌ترین گیاهان منطقه هستند .
واژه‌های كلیدی: گیاهان سمی، شناسایی، منطقه حفاظت شده دنا

 

مقدمه

گیاهان سمی همواره در طول تاریخ به صور‌ مختلف مشكلات عدیده‌ای را برای انسان و حیوانات‌ ایجاد نموده‌اند وبه نظر می‌رسد كه شناخت گیاهان سمی دارای سابقه‌ای بسیار طولانی است، شواهد مكتوب نشان می‌دهد كه بقراط (460ق.م) مسمومیت باگیاه خلر (Lathyrus sp.) و دیوسكورید (56م) در كتاب ماتریا‌مدیكا (Materia medica) گیاهان سمی را معرفی كرده است.پیرامون گیاه سمی شوكران، رخدادها، داستانها و افسانه‌های متعددی در تاریخ ثبت شده است بسیاری ازگیاهان دارویی دارای تركیبهای سمی بوده وعدم مصرف صحیح، سبب ایجاد مسمومیت در انسان می‌شوند، تعدادی از گیاهان خوراكی منطقه دارای اثر مسمومیت زا هستند، همچنین تعداد زیادی از گیاهان مرتعی سبب مسمومیت دام‌ها و در نتیجه باعث خسارت در انسان می‌شوند.متأسفانه به رغم اهمیت فوق‌العاده گیاهان سمی در ایران، تا كنون مطالعه دقیقی در این مورد انجام نگرفته است. با توجه به ضرورت امردر این تحقیق گیاهان سمی منطقه حفاظت شده دنا مورد بررسی قرار گرفت. منطقه حفاظت شده دنا در شمال غربی شهر یاسوج‌ به وسعت 000/120 هكتار با بیش از47 قله بالاتراز 4000 متر یكی ازغنی ترین نقاط كشور ازنظرتنوع‌ زیستی‌‌ ‌‌‌است .
 

مواد و روشها

برای انجام در این تحقیق ابتدا مبادرت به تهیه فهرست فلوریستیك منطقه حفاظت شده دنا گردید. بعد با مسافرتهای متعدد در سراسر ارتفاعات كوه دنا بسیاری از نمونه‌های گیاهی آن جمع‌آوری و مورد شناسایی قرار گرفت و فهرست نهایی گیاهان منطقه تهیه گردید.همچنین با مراجعه به روستاها و مناطقه عشایری اطلاعات محلی در خصوص گیاهان سمی جمع‌آوری گردید،سپس با استفاده از اطلاعات محلی و طب سنتی در منطقه فهرست اولیه گیاهان سمی تعیین گردید، پس از آن با توجه به منابع مختلف نظیر مِرِك دامپزشكی مقاله‌های موجود، گزارشهای و كلیه تحقیقات انجام گرفته در این مورد گونه‌های منطقه مورد بررسی و ارزیابی قرار گرفته و گیاهان سمی آن تعیین گردید . پس از تعیین گیاهان سمی، سمیت، سازوكار عمل‌، حیوانات حساس، علائم تشخیص، درمان، كنترل و پیشگیری، نوع سم، فصل مسمومیت، عضو هدف حیوانات حساس و تأثیر این سموم بر انسان مورد بررسی قرار گرفت و در نهایت گیاهان سمی منطقه معرفی گردید .
 

نتایج و بحث

بررسیهای بعمل آمده نشان داد كه گونه‌های‌ 48 جنس مانند جنسهای Euphorbia ،Daturea، Colchicum , Lathyrus برای پرندگان و 32 جنس مانند جنسهای Hyoscyamus وColchicum برای انسان سمی می‌باشند.گونه‌های 17 جنس مانند جنسهای Amaranthus و Convolvulus دارای نیترات و نیتریت و 15 جنس مانند جنسهای Sorghum وPronusدارای گلیكوزید‌های سیانوژن هستند.4 جنس مانند جنس Adonis دارای گلیكوزید‌های قلبی و10جنس مانند جنس Oxalis دارای اكسالات محلول هستند.گونه‌های 28 جنس مانند Aristolochia و Solanum دارای آلكالوئید‌های سمی هستند.گونه های11 جنس نظیر جنس Euphorbia (مسمومیت درانسان،حیوانات،پرندگان وحساسیت نوری در گوسفند)،Tribulus(علفخواران به خصوص گوسفند)و Sencio(گوسفند)سبب حساسیت به نور به صورت غیرمستقیم می‌شوند.‌ گونه‌های 5جنس مانندHypericum (گاو،اسب، گوسفند، بزوحیوانات سفید رنگ)باعث حساسیت به نوربه صورت مستقیم می‌شوند.سلمك ((Chenopodium albumسبب عوارض كلیوی،ترشك (Rumex acetosa) باعث رسوب بلور‌های نا‌محلول اكسالات در كلیه و نارسایی آن و بلوط ( Quersus brantii)سبب نكروز حاد لوله‌ای، قطع ادرار و اختلالات الكترولیتی در كلیه می‌شود و 8 جنس مانند جنسهای Allium (هموگلوبینوری) و Melilotus‌ (M.officinale)) (كاهش پروترومبین خون) برخون و دستگاه خون‌ ساز اثر می‌كنند.تمام گیاهانی كه نیتریت و سیانید تولید می‌كنند بر خون یا روی سیستم تنفسی - قلبی اثر دارند. گونه‌های 26 جنس مانند جنسهایQuercusو Solanum بردستگاه گوارش و برخی از گونه‌های 27 جنس مانندجنسهای Daturea (مهار استیل كولین در سیناپس‌های اعصاب موسكارینی)و Astragalus (جراحات عصبی و ایجاد نوعی جنون موسوم به لوكوله) بر روی دستگاه عصبی اثر می‌كنند .گونه‌های 24 جنس مانند جنسهای Astragalus و Colchicum باعث اختلالات ارثی درجنین می‌شوند، گونه‌‌های10جنس نظیرجنسهای Arctium(A.lappa)، Vicia(V.vilosa,V.kotshyana)، Euphorbia (E.macrostegia, E.hebecarpa، E.plebia و-) Hypericum(H.perferatum, H.scabrum) ممكن است‌ باعث كوری دام شوند.گونه‌های 28 جنس نظیر جنسهای Aristolochia ،Consolida،Delphinium ،Lathyrus، Sophora و Convolvulusدارای سموم آلكالوئیدی باعث ایجاد درماتیت می‌شوند . گونه‌های 3 جنس شامل (C.persicum)Colchicum،(D.mucronata) Daphne ممكن است باعث مرگ ناگهانی دام گردد. گونه‌های5 جنس نظیر Clematis (,C.isphahanica C.orientalis)، هستند. در نهایت بررسیها همچنین نشان داد كه Hypericum perferatum وEuphorbia macrostegia از جمله مهمترین گیاهان سمی منطقه دنا هستند .
 

سپاسگزاری

به این وسیله از آقای مهندس جهاندیده ریاست‌ محترم وقت و آقای مهندس بافهم معاون اداره حفاظت محیط زیست وآقای دكتر ولی اله مظفریان(مؤسسه تحقیقات جنگلها ومراتع)به خاطرهمكاریهای ارزنده نهایت قدردانی را‌ دارد.
 

منابع

1- شماع، محمود و هوشنگ ساعدی،1356.گیاهان سمی و تأثیر مسمومیت آنها در حیوانات، انتشارات دانشگاه تهران چاپ دوم.
2- صمصام شریعت، هادی و فریبرز معطر،1371.گیاهان دارویی سمی‌،علائم مسمومیت و درمان.انتشارات استقلال.
3- علیها، مسعود، 1374.معرفی گونه‌های سمی مراتع ایران. چاپ اول، انتشارات مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع.
4-Frohne,DP.Fander HJ.A colour atlas of poisonous plant. Wolfpublishing Ltd.London, England. 1983; 291 pp.


Study of Poisonous Plant of Dena Protected Area
Azizolah jafari1 - Hamid Rajaian2- Ashkan Azizi1
1-Faculty of Agriculture, University of yassuj2-Departement of Veterinary, University of shiraz

Abstract:
Poisonous plants of Dena area in Kohgiluye and Boyerahmad province were studied in this paper. The necessary information such as floristic List was obtained. Regarding this information and available References in Iran the poisonous plant of the region listed . It was revealed that 220 species (out of 1200 species), 77 Genera (out of 430 Genera), and 45 families (Out of 90 Families) are poisonous or somehow have poisonous materials in Dena area. All of the plants That produse Nitrite and Cyanide or affect on Blood (30 Genera) affect on cardio - pulmonary system. 26 Genera such as Quercus spp and solaum spp affect on diyestive system and 27 Generea such as Astragalus spp. and Daturea spp affect on nervous system.24 genera such Astragalus spp. and Colchicum spp,caused congenital defects in fetus Planbs containing Cyanide,Nitrate and Nitrite,Cardiac glycosides and 3 Genera such as Colchicum spp maybre caused sudden death and 5 Genera such as Ammi spp,and Dryopteris spp.May be caused blindness in animals.The survey also showed that Hypericum perfaratum and Euphorbia macrostegia are the most important poisonius plants of the Region .
Keywords: Poisonos plants

معرفی گونه‌های درختی و درختچه ای دارویی مهم در رویشگاه ارسباران
اكبر عبدی قاضی جهانی1 ، محمدحسن عصاره2، حیدر پناهپور2و یوسف ایمانی1
1- عضو هیئت علمی مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی استان آذربایجان شرقی
2- عضو هیئت علمی مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع
 

خلاصه

جنگلهای ارسباران با وسعتی در حدود 164000 هكتار در شمال استان آذربایجانشرقی بعنوان یكی از ذخیره گاههای مهم بیوسفر شناخته شده است. این جنگلها كه در ارتفاعات رشته كوه قره داغ در شرایط اكولوژیكی خاص بوجود آمده اند، سبب تشكیل جوامع متنوع حیاتی، تركیب گونه ای و فلور نسبتاً غنی شده است (1 و 5). بطوریكه طبق مطالعات انجام شده، تا كنون بیش از 1344 گونه گیاهی در منطقه شناسایی شده است (2) كه به 493 جنس و 97 تیره تعلق دارند. از این تعداد، 80 گونه از آنها جنگلی بوده و 40 تا جزو گونه‌های مهم دارویی می‌باشد. برخی از گونه‌ها از لحاظ تنوع ژنتیكی، اسانس و تركیب موجود، منحصر به فرد میباشد. از جمله گونه‌های مهم دارویی كه مصرف سنتی و رایج در منطقه دارد، میتوان سرخدار، قره قات، زالزالك، آردوج و ارس را نام برد (1، 2 و 5). لذا به منظور حفاظت و تقویت بنیه ژنتیكی درختان و درختچه‌های جنگلی دارویی ارسباران در طی سالهای 2- 1381 جمع‌آوری بذر صورت گرفت. گونه‌های مهم تكثیر و شناسایی شدند تا در برنامه‌های اصلاحی و تحقیقاتی مورد استفاده قرار گیرد.
واژه های كلیدی: ارسباران، گونه‌های درختی و درختچه‌های دارویی، بانگ ژن.

 

مقدمه

جهان پیوسته شاهد نابودی گونه‌های گیاهی و جانوری است. متاسفانه توسعه صنعتی همراه با پیشرفت تكنولوژی روند تخریب زیستگاههای طبیعی گیاهی و جانوری تشدید و نابودی تنوع زیستی و انقراض گونه‌های مختلف را تسریع نموده است. بسیاری از گونه‌هایی كه نیاكان ما با علم و شناخت از خواص درمانی آنها استفاده می‌كردند امروزه فقط نامی از آنها باقی مانده است (6). از سوی دیگر تأثیر غیر قابل كنترل عوامل اقلیمی نامساعد، توسعه صنعتی، بهره برداریهای بی رویه از منابع جنگلی مخصوصاً در منطقه ارسباران روز بروز موجب كاهش تنوع گونه ای و مساحت جنگلها گردیده و در نهایت به انقراض برخی گونه‌ها منجر شده و خواهد شد. لذا باید با مطالعه و تحقیقات در شناخت منطقه ای و گونه‌ای گامهای جدی در راستای جلوگیری از روند نابودی ذخایر ژرم پلاسم برداشت (1و 5). بعلاوه مصرف گیاهان دارویی جهت درمان بیماریها به دلیل عوارض ثانویه كمتر نسبت به داروهای شیمیایی در سالهای اخیر عمومیت یافته است. با توجه به قابلیت موجود در بهره برداری مستقیم، كشت و تولید گیاهان دارویی میتوان با برنامه ریزی مدون ضمن توسعه اقتصادی در حفاظت از ذخایر ژرم پلاسم منطقه نقش موثری ایفا نمود. هدف از این بررسی، شناسایی، معرفی، مصارف دارویی و درمانی سنتی، حفاظت، نگهداری و تقویت بنیه ژنتیكی درختان و درختچه‌های جنگلی دارویی منطقه ارسباران میباشد.

 

مواد و روشها

ابتدا به جمع‌آوری اطلاعات و بررسی منابع اقدام گردید و نقشه‌های موجود در زمینه توپوگرافی و پوششی گیاهی، لیست كامل گونه‌های درختی و درختچه ای داروئی به تفكیك برای مناطق مختلف جنگلی ارسباران تهیه گردید. در نهایت عوامل مؤثر در انقراض گونه‌ها، روشهای معمول و سنتی مصارف داروئی اقدام گردید. اولویت بندی برای جمع‌آوری بذر، احیاء و تكثیر گونه‌های موجود با درنظر گرفتن اهمیت دارویی، حفاظت و نگهداری و... صورت گرفت.
 

نتایج و بحث

بررسیها و مطالعات مورد نظر در خصوص گونه‌های جنگلی درختی و درختچه ای دارویی در منطقه ارسباران صورت گرفت و به جمع‌آوری بذر و سایر اطلاعات اقدام گردید (3 و 7). گونه‌های دارویی مهم در منطقه عبارتند از:
1- سرخدارTaxus baccata : میوه عاری از دانه گیاه اثر نرم كننده، ملین و رفع سرفه دارد. روغن دانه سمی بوده و خاصیت دفع كرم دارد.
2- قره قاتRibes biebersteini: دم كرده میوه آن بعنوان تنظیم كننده فشار خون مصرف میشود (4).
3- زالزالك Crataegus meyeri: سرشار از ویتامین C، ملین، مقوی معده، قلب، بازكننده گرفتگی‌ها و محرك می‌باشد.
4- آردوجJuniperus foetidissima : دم كرده میوه آن از مدرهای خیلی قوی است و سبب دفع سنگ كلیه میشود.
5- ارسJuniperus excelsa: میوه این درختچه اثر مقوی بر معده، اشتها آور، كمك به هضم، كاهش نفخ، معرق، تصفیه كننده خون، نیرو دهنده، قاعده آور و مدر میباشد.
6- بید مشك Salix aegyptiaca: آرام بخش، تقویت كننده قلب و قوه باء، ضد سردرد و دردهای عضلانی است. عرق آن بصورت شربت همیشه قابل استفاده است.
7- اشنگور Rhamnus catartica: مدر، مسهل قوی و ملین بوده و در احتقان مغزی و آب آوردن انساج استفاده میشود.
8- بارانكSorbus torminalis: میوه آن حاوی تانن، مواد قندی و اسیدهای آلی مختلف است. برای رفع اسهال، دیاسانتری، رفع سرفه و قابض در بیماریهای مختلف استفاده میشود.
9- داغداغان Celtis caucasica: میوه آن برای تسكین دل درد، رفع سرفه و تقویت معده مصرف میشود.

 

منابع

1- ابراهیمی، توحید و اصغر نیشابوری. 1374. فیتوسوسیولوژی و كارتوگرافی گیاهی جنگل تحقیقاتی ارسباران. پایاننامه، دانشكده علوم، دانشگاه تبریز. ص 110.
2- برزگر قاضی، اكبر. تیمور رستمی شاهراجی، خسرو ثاقب طالبی و حسن پوربابایی، 1381. مطالعه رویشگاه سرخدار در حوزه‌های كلیبر و ایلگنه چای از جنگلهای ارسباران. پایاننامه، دانشكده علوم كشاورزی، دانشگاه گیلان، ص 55.
3- زرگری، علی. 1373. گیاهان دارویی. جلد 1 تا 5. انتشارات دانشگاه تهران.
4- قهرمانی، محمدعلی؛ ناصر كاسبی؛ عزیز جوانشیر و انوشیروان نجفی. 1376. گزارش طرح جمع‌آوری و شناسایی گیاهان آذربایجان شرقی. مركز تحقیقات منابع طبیعی و امور دام استان. شماره هرباریومی 4060.
5- گزارش هیئت اعزامی از موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع. 1373. آب و هوا و اقلیم جنگلهای ارسباران.
6- وجدانی، پرویز. 1370. حفظ و نگهداری ذخایر توارثی گیاهان وحشی در محل رویش اولیه آنها. انتشارات بانك ژن گیاهی ملی ایران، موسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر كرج.


The Introduction of important medicinal trees and shrubs species in Arasbaran forests
Akbar Abdi Gazi Jahani1- Mohamad Hasan Assarea2- Heydar Panahpoor2- Yousef Imani1
- Research Institute of Agriculture and Natural Resource of East Azarbijan Province
2 - Research Institute of Forests and Rangelands, Tehran

Abstract:
The forests of Arasbaran with approximately 164000 ha area is located in north East Azarbayjan province that was known as the one of more important biosphere reserve. These forests that exist in Garehdagh mountains, in special ecological conditions that cause to formation of vital various society, species compound and relatively have rich flora. Based on performed studies 1344 plants species belong to 493 genus and 97 family. The identification 80 species forests that is 40 those of important species herb and to use remedy. Some species are single in kind from respect of genetic variety, essence and compound. Therefore in order to protecting, keeping and genetic support of medicinal trees and shrubs of Arasbaran seeds collection were done at two years. The important species with necessary growing operations were in creased identified for using in research, project and revival.
key words: Arasbaran, Tree and Shrub Species, Herb

پراكنش زیرة كوهی (Bunium persicum (Boiss.) Fedsch) در استان فارس
ناصر عبداللهی پناه
كارشناس مركز تحقیقات كشاورزی ومنابع طبیعی استان فارس
شیراز - بلوار مدرس، خیابان جانبازان مجتمع آموزشی تحقیقاتی بعثت جهاد، مركز تحقیقات كشاورزی ومنابع طبیعی استان فارس
ص. پ. 617-71555
Email: abdolahipn@farsagres.ir
 

خلاصه

زیرة كوهی( Bunium persicum) گیاهی چند ساله، غده دار و از گیاهان دارویی با ارزش ایران از تیرة چتریان (Apiaceae) است.
دراین تحقیق با استفاده از منابع علمی و نمونه‌های هرباریومی در دسترس و اطلاعات محلی در سال‌های 1380و1381 نمونه‌های گیاهی B. persicum از رویشگاههای زیره در استان فارس جمع‌آوری وبا نمونه‌های قبلی مقایسه شدند. پس از شناسایی گونه، مشخصات رویشگاههای آن از روی نقشه‌های توپوگرافی وآمار هواشناسی بدست آورده شد. ارتفاع رویشگاههای زیرة كوهی ا ز1450 متر در جزیرة نرگس (دریاچة بختگان) تا 2450 متر در رویشگاه چهرك متغیر است. تغییرات دمای رویشگاهها نیز از 8- تا45 درجة سانتیگراد می‌باشد. بارندگی سالانه نیز از 194 تا 427 میلیمترو به ترتیب از رویشگاههای كوه سفید و مهارلو گزارش شده است.
واژه‌های كلیدی: زیره كوهی، پراكنش، فارس

 

مقدمه

زیره از گیاهان دارویی با ارزش كشورمان است و از گذشته با نام زیرة ایران یا زیرة كرمان معروف بوده است. در كاوشهای باستان شناسی در شهر سوختة زابل مشخص شده است كه مردم آن در 5 هزار سال قبل زیره را می‌شناختند واین گیاه مختص كرمان نبوده است. (بی نام،1381). زیرة كوهی (Bunium persicum (Boiss.) B.Fedtsch) از تیرة چتریان (Apiaceae) گیاهی است چندساله و غده‌دار كه گسترش نسبتاً وسیعی در مناطق معتدل استان فارس دارد. برای این گونة گیاهی خواص متعددی همچون اشتهاآور، مدر، ضد نفخ، ضد تشنج، مقوی معده، افزایندة شیر مادران، مسهل و همچنین به عنوان داروی دامپزشكی ذكر شده است (زرگری، 1368ومیر حیدر،1373). رشینگر(1990)، گونة B. persicum را از 2 محل در فارس (30 كیلومتری شیراز به طرف استهبان و در جادة فسا به استهبان) گزارش كرده است. مظفریان (1983)، گونة B. persicum را به نقل از وندلبو و فروغی از چشمة فیل واقع در كوه بمو و در ارتفاع 1900 متری از سطح دریا گزارش‌كرده است. مظفریان (1377)، برای جنس Bunium L. تعداد 14 گونه را ذكر و اعلام كرده است كه B. persicum فراوانترین آنها می‌باشد.
 

مواد و روشها

این تحقیق با بررسی منابع گذشته كه در آنها به زیره اشاره شده است و همچنین مراجعه به افراد محلی در مناطقی كه در منابع ذكر شده اند و شناسایی پوشش گیاهی محلهای مورد نظرانجام گرفته است. پس از بررسی منابع و نمونه‌های گیاهی موجود در هرباریوم، نمونه‌های گیاهی زیره در سالهای 1380و 1381 در فصل رویش از عرصه‌های طبیعی استان فارس جمع آوری و بعد با منابع ونمونه‌های هرباریومی مقایسه شدند. پس از اطمینان از مشابهت آنها مختصات جغرافیایی و دیگر اطلاعات اقلیمی رویشگاهها از روی نقشه‌های توپوگرافی و منابع موجود بدست آورده شد.
 

نتایج و بحث

بررسی منابع ونمونه‌های گیاهی جدید وهرباریومی وبازدید از رویشگاه‌ها نشان داد كه وسعت مناطقی كهB. persicum در آنها وجود دارد بسیار بیشتر از آن چیزی است كه قبلاً گزارش شده بود. جدول شمارة 1 به‌طور خلاصه مشخصات كلی رویشگاههای زیره را كه تاكنون در استان فارس شناسایی شده اند، نشان می‌دهد. این محل‌ها بطور عمده در مناطق معتدل استان فارس قرار دارند. دامنة ارتفاعی رویشگاههااز 1450 متر دررویشگاه جزیرة نرگس (دریاچةبختگان) تا 2450 متر در رویشگاه چهرك (شهرستان بوانات) متغیر است. اقلیم رویشگاههای زیره در فارس نیمه خشك سرد می‌باشد و بر اساس داده‌های هواشناسی نزدیكترین ایستگاه هواشناسی میانگین دمای حداقل مطلق سالانه آنها از 8- در رویشگاه كوه نا انجیر تا 4- در رویشگاه مهارلو و میانگین حداكثر مطلق دمای سالانة از 37 در رویشگاه كوه تودج تا 45 درجة سانتیگراد در رویشگاه لایزنگان متغیر است. میانگین حداقل وحداكثر بارندگی سالانة رویشگاهها از 194 تا 427 میلیمتر و به ترتیب مربوط به رویشگاههای كوه سفید و مهارلوگزارش شده است. وجود زیره در بیشتر مناطق باعث نامگذاریهای محلی شده‌است. از جمله در شهرستان فسا تپه‌ای معروف به تل زیره‌ای و در ارتفاعات شمال شهر محلی به نام كوه زیره‌دان، در شهرستان بوانات محلی به نام كوه زیره‌ای و در شهرستان جهرم كوهی به نام كوه زیره در بین مردم محلی شناخته شده است. این نامگذاریهای حاكی از وجود و اهمیت این گونه در آن مناطق می‌باشد كه به احتمال زیاد باید رویشگاهها ومناطق دیگری نیز دراستان فارس باشد كه فعلاً از آنها بی اطلاع هستیم و به بررسی بیشتر نیاز دارد.
 

سپاسگزاری

ازآقای مهندس محمد علی عسكر زاده (مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی خراسان)، و همكارانم در مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی فارس به ویژه آقای مهندس حاتمی تشكر وقدر دانی می‌نمایم.
منابع
1-ادارة مطالعات و هماهنگی، 1373. آمار ایستگاه‌های هواشناسی فارس، ادارة كل منابع طبیعی استان فارس.
2- بی نام، 1381. رویش زیرة پنج هزار ساله در شهر سوخته، روزنامة جام جم شمارة 767 سه شنبه 10 دی 1380، صفحة 20.
3- زرگری، علی.1368. گیاهان دارویی، جلد دوم چاپ پنجم، انتشارات دانشگاه تهران، 670 صفحه.
4- میر حیدر، حسین.1372. معارف گیاهی ، جلد دوم، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، تهران، 535 صفحه.
5- مظفریان، ولی اله. 1377. فرهنگ نامهای گیاهان ایران: لاتینی- انگلیسی- فارسی، فرهنگ معاصر، تهران، 69+677 صفحه.
6- Mozaffarian, V. 1983. The Family of Umbelliferae (Apiaceae) in Iran, keys and distribution. Research Institute of Forests and Rangelands, 388 p. Tehran, Iran.
7- Rechinger, K. H. 1987. Flora Iranica, No. 162, Fam. Umbelliferae (Apiaceae).
 

جدول شمارة 1 ـ  مشخصات كلی رویشگاههای زیره كوهی B.persicum دراستان فارس