معرفی درختان و درختچه های دارویی استان همدان
رمضان كلوندی1 و شهرام هاشم پور1
1- مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی استان همدان
همدان- كیلومتر5 جاده تهران- مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی استان همدان - كد پستی 65155 - صندوق پستی 887- تلفن 254547-254548(0811)-دور نگار2730(0811237)
 

خلاصه

توجه‌ به داروهای‌گیاهی‌وبه‌تبع آن‌گیاهان‌دارویی‌و لزوم شناسایی مناطق پراكنش وسایر ویژگیهای این گیاهان زمینه این تحقیق را فراهم نموده است.جهت انجام كار در طی عملیات‌صحرایی اقدام به جمع‌آوری نمونه‌های درختان ودرختچه‌های دارویی‌واطلاعات بومیان گردید.جهت تكمیل اطلاعات مربوط به هر درخت یا درختچه اطلاعات مورد نیازدررابطه با اسم علمی- خانواده- اسم فارسی- اسمهای محلی- اسم انگلیسی مشخصات گیاهشناسی- زیستگاه- اندام‌مورد استفاده- نحوه استفاده- موارد استفاده درطب سنتی و محلی - تركیب شیمیایی -گرد آوری شد.
واژه های کلیدی : شناسایی ، گیاهان داروئی ، همدان .

 

مقدمه

با توجه به عوارض جانبی داروهای شیمیایی و مشكلاتی كه در زمینه مصرف برخی از آنها به وجود می‌آید توجه به سمت و سوی داروهای گیاهی و گیاهان دارویی افزایش یافته است.شرایط اقلیمی متنوع حاكم بر ایران زمین زمینه مناسبی برای رویش بسیاری از گونه های دارویی را فراهم نموده است كه به منظور همراهی با موج جهانی توجه به گیاهان دارویی لازم است تا اقدام به شناسایی این منابع مهم ژنتیكی كرده و محل استقرار آنها شناسایی گردد و در مراحل بعدی اقدام به كشت و اهلی كردن و بررسی مواد موثره این منابع بشود. در راستای نیل به این اهداف ، درختان و درختچه های استان همدان شناسایی و اطلاعات علمی ، اقتصادی، اجتماعی آنها شامل مشخصات گیاهشناسی ، مصارف محلی ، بررسی مواد موثره مورد بررسی قرار گرفتند .استان همدان با حدود 9/1 میلیون هكتار وسعت دارای 315 گونه گیاهی دارویی است كه 43 گونه آن متعلق به درختان ودرختچه های دارویی است كه نقاط مختلف استان همدان پراكنده اند. منابع متنوعی در خصوص گیاهان دارویی تالیف و چاپ شده است كه حاوی اطلاعات خوبی در زمینه گیاهان دارویی و - هستند ولی منبعی كه اختصاصا مربوط به گیاهان دارویی استان همدان باشد مشاهده نگردید.
 

مواد و روشها

در طی‌عملیات صحرایی‌اقدام به جمع‌آوری كلیه نمونه‌های درختی‌ودرختچه‌ای با روش استاندارد اقدام شدودرحین جمع‌آوری اطلاعاتی از قبیل آدرس دقیق‌محل جمع‌آوری، ارتفاع محل،جهت شیب،- یادداشت برداری شد. در هر جمع‌آوری به كمك راهنمایان محلی و افراد آگاه در زمینه گیاهان دارویی و طب سنتی ، درختان و درختچه هایی كه دارای كاربردهای محلی شناسایی و اطلاعاتی از قبیل نام محلی ، نوع كاربرد و مصرف محلی ، نحوه مصرف و سایر موارد مورد لزوم برای هر كدام كسب گردید. برای نمونه های جمع آوری شده پس از شناسایی نهایی نام علمی، نام فارسی، نام‌خانواده، مشخصات گیاهشناسی ، زیستگاه ، نقشه انتشار، تركیب شیمیایی، خواص درمانی ذكر شده در منابع، كاربرد و خواص محلی ، نام منابعی كه از گیاه دارویی موردنظرنام برده شده است ، اندام مورد استفاده،- مشخص گردید .جهت كسب اطلاعات محلی از نحوه مصرف گیاهان دارویی ، پرسشنامه هایی تهیه و بین افراد بومی توزیع گردید.
 

نتایج و بحث

پس از اتمام مدت تحقیق 315 گونه گیاهی دارویی خود رو در عرصه های منابع طبیعی استان همدان شناسایی گردیدند كه159 گونه از این تعداد دارای مصارف درمانی سنتی در استان بوده و 156 گونه فاقد استفاده سنتی و بومی در استان هستند ولی در منابع دارویی مختلف از آنها به عنوان گیاهان دارویی نام برده شده است . از78گونه آنها هم در منابع دارویی نام برده شده است و هم در استان دارای مصارف محلی هستند .44 گونه از مجموع گونه های دارویی جمع آوری شده از سطح استان همدان شامل گونه‌های درختی و درختچه ای می باشند.

 

لیست درختان و درختچه‌های دارویی استان همدان

سپاسگزاری

به این وسیله از مسئولین مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی استان همدان كه زمینه انجام این تحقیق را فراهم نمودند تشكر و قدردانی می‌گردد.
 

منابع

1- خاتم ساز، محبوبه.1371.فلور ایران. شماره3.تیره پسته. موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع.
2- خاتم ساز، محبوبه.1371.فلور ایران. شماره6.تیره گلسرخ.موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع.
3- زرگری،علی.1371.گیاهان دارویی‌جلد1-5.انتشارات دانشگاه تهران.
4- كلوندی،رمضان.1381.گزارش نهایی طرح تحقیقاتی "جمع‌آوری ،شناسایی،كشت،و اهلی كردن و بررسی مواد موثره گیاهان دارویی استان همدان".مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی استان همدان .
5- Rechinger,K.H.1976.Flora Iranica. vol:66. Rosaceae. Introducing medical trees and shrubs of hamadan province.


Introduction medical trees and shrubs of Hamedan province

Ramazan Kalvandi1, Shahram Hashempour1
1-Msc. of Agricultura and Natural Resources Research center of Hamadan.
Hamadan Agricaltural and Natural Resources Research Center
Email: PARSHIYAN1@YAHOO.COM
Tel 0811) 2546030-2545047-2545048(Fax:0811-2372730)

Abstract
Paying attention to botanical druges and it`s follow to medicinal plants and necessity to determining of dispersion area and other states of being special of these plants caused this investigation. For this purpose by desert activities samples of medicinal trees and shrubs and native informations were gathered. To complete information of each tree and shrub, Scientific name, Commom name. Family, Persian name, Local names, Synonym names, Description, Habitat, Chemical compounds and constituents, Properties and uses in References, Local properties and uses in Hamadan, Province Part used, Distribution area in Hamadan province, were registered. Results showed 44 medicinal trees and shrubs in hamadan province.
Keywords: medicinal plants, hamadan province, collection and determination

بررسی گونه‌های دارویی مناسب برای استفاده زنبورعسل در استان فارس
عبدالحمید كریمی1 و عفت جعفری1
1- به ترتیب عضو هیأت علمی و كارشناس ارشد پژوهشی مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی فارس
شیراز- بلوار مدرس- خیا بان جانبازان (پودنك) ص پ 617 - 71555
 

خلاصه

گیاهان مورد استفاده زنبور عسل، هر یك به نحوی در زندگی ما مؤثرند. این گیاهان از یك طرف با تولید گرده و شهد فراوان باعث تقویت جمعیت كندوهای زنبور عسل و در نهایت افزایش تولید عسل و سایر فرآورده‌های كندو می‌گردند و از طرف دیگر از نظر خواص دارویی، تعلیف دامها و حفظ پوشش خاك بسیار حائز اهمیت می‌باشند. امروزه در بازار مصرف عسل، بر شناخت منشاء گیاهی آن تاُكید می‌شود كه از جمله این دلایل می‌توان به طعم خوب، رنگ منحصر به فرد و خواص دارویی آن اشاره نمود. در این مطالعه گونه‌های گیاهی شهد زا و گرده‌زای استان با روش مشاهده مستقیم جمع‌آوری و شناسایی شد. بعد گرده‌های گیاهان جمع‌آوری شده وگرده‌های حاصل از تله‌های گرده‌گیر با روش Wodehouse استولیز و ویژگیهای آنها بررسی شد. بررسیها نشان می‌دهد كه فعالیت زنبور عسل برروی 372 گونه گیاهی متعلق به 279 جنس و 83 تیره گیاهی صورت گرفته كه حدود 155 گونه آن جزء گیاهان دارویی موجود در استان می‌باشد.
واژه‌های كلیدی: زنبور عسل، دارویی، استان فارس.

 

مقدمه

استان فارس با مساحتی بالغ بر 124 هزار كیلومتر مربع به سبب برخورداری از سطح وسیع مراتع، تنوع آب و هوایی و گیاهی یكی از استانهای مهم كشور در زمینه پرورش زنبور عسل بشمار می‌آید. شناخت دقیق گیاهان از نظر زمان و طول دوره گلدهی، میزان جذابیت گیاه برای زنبورعسل و شهدزا یا گرده‌زا بودن آن از ابزار مهم برنامه‌ریزی برای حفظ و توسعه زنبورداری می‌باشد كه هر یك از آنها در جای خود از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است (3). Szklanowska در مطالعات خود در مورد تولید شهد روی گونه‌های مختلف جنس پیاز نتیجه گرفت كه بعضی از گونه‌های این جنس نسبت به پیاز معمولی (Allium cepa) حجم بیشتری شهد تولید می‌كنند (6). تعدادی از محققان بیان كردند كه با افزایش غلظت یون پتاسیم در شهد گلهای پیاز، میزان جذابیت آنها برای زنبور‌عسل و حشرات گرده افشان كاهش می‌یابد و این مساُله می‌تواند دلیلی بر موفقیت گلهای وحشی و سایر نباتات كه با گل پیاز در جهت جلب زنبور عسل رقابت دارند، باشد (1،5). قلیچ‌نیا بیشترین گونه‌های شهدزا را در مراتع ییلاقی استان مازندران را گیاهان تیره‌های بقولات (23%)، نعناییان (79/13%)، مینا (49/11%) و گل‌سرخیان (34/10%) عنوان نموده‌ است (2). نظریان و همكاران گیاهان مورد استفاده زنبور ‌عسل در استان تهران را مورد شناسایی قرار ‌دادند. در این مطالعه 20 تیره گیاهی شناسایی شد كه مهمترین این تیره‌ها Asteraceae،Apiaceae ، Lamiaceae Brassicaceae،Rosaceae ، Boraginaceae، Legominosae، Malvaceae ، Scrophulariaceae عنوان شده ‌است (4).

 

مواد و روشها

در این پژوهش ابتدا با مراجعه به مناطق مختلف و بازدید از زنبورستانها، اطلاعات موجود در زمینه موقعیت زنبورداری و پوشش گیاهی استان جمع‌آوری گردید. بعد با استفاده از روش مشاهده‌ای در عملیات صحرایی و مطالعات گرده شناسی گیاهان شهدزا و گرده‌زای مورد استفاده زنبور ‌عسل شناسایی و دوره گلدهی آنها مشخص شد. بازدید از كندوها به صورت هفتگی انجام شد. در این بازدیدها در اطراف مكانهای استقرار كندوها با توجه به حضور گیاهان تا شعاع 5 كیلومتری، گیاهان مورد استفاده زنبور‌عسل شناسایی شد. از‌هر‌گیاه 3 نمونه جمع‌آوری و جهت شناسایی به‌ هر‌باریوم مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی فارس منتقل گردید. در هر مشاهده تاریخ، ساعت بازدید زنبور‌عسل، وضعیت گل، دوره گلدهی، نوع فعالیت زنبور (از نظر جمع‌آوری شهد، گرده یا هر دو) و میزان فعالیت زنبور ثبت گردید. به علاوه با نصب تله گرده‌گیر در مقابل كندوها گرده‌ها جمع‌آوری و جهت شناسایی به مركز تحقیقات فارس انتقال داده شد.
 

نتایج و بحث

بررسیها نشان می‌دهد كه از تعداد 90 تیره، 400 جنس و 1500 گونه گیاهی موجود در استان فارس، فعالیت زنبورعسل بر روی 361 گونه متعلق به 279 جنس و 83 تیره گیاه صورت گرفته كه از این تعداد 155 گونه جزء گیاهان دارویی موجود در استان می‌باشد. این گیاهان از تیره‌های مختلفی شامل: Asteraceae (2/14درصد)، Lamiaceae (13درصد)،Rosaceae (11درصد)، Papilionaceae (7/7 درصد)، Apiaceae (5/4درصد)،Brassicaceae (9/3 درصد)، Rutaceae (2/3 درصد) و تیره‌های مختلف دیگر با درصدهای كمتر مشاهده و آماربرداری شده است. از گونه‌های گیاهی دارویی شناخته شده 87 گونه علفی هستند كه 61 گونه علفی چند ساله، 24 گونه علفی یك‌ساله و دو گونه علفی دوساله هستند. تعداد 4 گونه بوته‌ای، 40 گونه درخت، 24 گونه درختچه‌ای هستند. به این ترتیب بالغ بر 7/38 درصد گیاهان دارویی مورد استفاده زنبورعسل در مناطق مختلف استان فارس دارای فرم علفی چند ساله هستند و بعد از آن به ترتیب فرمهای درختی (8/25%)، درختچه (1/16%)، و علفی یك ساله (4/15%) دارای ارزش زیادی هستند و فرم علفی دو ساله (3/1%) از اهمیت كمی برخوردار است. از میان گونه‌های گیاهی شناخته شده تعداد 28 گونه دارای جذابیت عالی، 64 گونه دارای جذابیت خوب، 39 گونه دارای جذابیت متوسط و 24 گونه دارای جذابیت ضعیف هستند. همچنین تعداد 6 گونه از نظر شهد، 51 گونه از نظر گرده و 98 گونه از نظر شهد و گرده برای زنبور‌عسل جذابیت داشته‌اند.
 

منابع

1- اثنی عشری، م. 1365. تاُ ثیر عمل گرده افشانی زنبور عسل (Apis mellifera L.) و زمان كاشت روی میزان تولید و كیفیت بذر سه واریته پیازدر اصفهان. پایان نامه كارشناسی ارشد دانشكده كشاورزی دانشگاه صنعتی اصفهان.
2- قلیچ نیا، ح. 1376. شناسایی و بررسی گونه‌های گیاهی شهدزا در مراتع ییلاقی استان مازندران. سومین سمینار پژوهشی زنبور عسل كشور.
3- مصدق، م. 1367. منابع شهد و گرده در دشت خوزستان. مجله علمی كشاورزی. شماره12.
4- نظریان. ح. 1376. شناسایی و بررسی گیاهان مورد استفاده زنبور عسل در استان تهران. موسسه تحقیقات علوم دامی كشور.
5- Caron, D.M., et al..1975. Insect pollinators of Onion in New York state. Hortscience 10 (3): 273-274.
6- Szklanowska, K;J.Wieniarska. 1993. The effect on yield by the bees visits on respberry flowers (Rubus idaeus L.) the successive ramifications in inflorescence. Jour.Apic.Res.No.352: 231-235.


Hyssopus officinalis Salix aegeptica Mentha longifolia

The Study of nectar and pollen producing medicinal plants used by honey bee in Fars province

A.H. Karimi and E. Jafari
1- Research Center for Agricultural & Natural Resources of Fars p.o.Box 71555-617,Shiraz,Iran
E-mail: ab_karimi2003@yahoo.com

Abstract
Using plants by honey bee has good effects on our life. These plants are useful by producing pollen and nectar, increasing amount of honey and medicinal applications. If we want to buy honey, we should pay attention to some factors as source, color, taste and medicinal characteristics. In this study we recognized the plants that honey bees used their nectar, pollen or both of them in Fars province. For this purpose, we observed the kinds of activity of honey bees on flowers, thus we collected all of the plants that honey bees used them. Then pollens acetolysed according to wodehouse method. All pollen samples were prepared for light microscope. In addition to flowering periods of these plants are appointed. Cosequently 83 families, 279 genus, 372 species of plant are recognized. From these plants 155 species are belong to medicinal plants.
Keywords: Pollen producing, Medicinal plants
 

فنولوژی گیاهان اسانس‌دار تیره نعناع در استان مازندران
حسن قلیچ نیا
عضو هیأت علمی مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی مازندران
ساری - كیلومتر 6 جاده قایم شهر  ص پ 559-48175
 

خلاصه

در این بررسی تعداد 36 گونه گیاهی اسانس‌دار در استان مازندران از لحاظ مراحل فنولوژیكی شامل مراحل رویشی، تشكیل اندامهای زایشی، ظهور گل و بذر دهی در ارتفاعات و نقاط مختلف با توجه به پراكنش گونه‌ها مورد مطالعه قرار گرفت. بیشترین فراوانی گیاهان اسانس‌دار تیره نعناع در ارتفاعات 3000-2000 متری از سطح دریا در اقلیم مدیترانه‌ای سرد می‌باشد. زمان گلدهی اكثرگونه‌ها در ماههای خرداد و اوایل تیر ماه می‌باشد. زمان بذردهی اكثر گونه‌ها در اواخر تیر تا اوایل مرداد می‌باشد. نتایج برسی نشان می‌دهد كه به ازای هر 500 متر اختلاف ارتفاع از سطح دریا به مدت 10 روز تاخیر در مراحل مختلف فنولوژیكی برای گونه‌ها مشاهده می‌گردد.
واژههای كلیدی: فنولوژی، اسانس، نعناع

 

مقدمه

پوشش گیاهی در استان مازندران به سب شرایط خاص اقلیمی و توپوگرافی از تنوع و غنای بالایی برخوردار است. در این میان گیاهان دارویی و به‌ویژه گیاهان اسانس دارای جایگاه ویژه‌ای می‌باشند. گیاهان اسانس‌دار در مازندران به سبب عدم شناخت، تاكنون به صورت بسیار محدود توسط ساكنان محلی مورد استفاده قرار گرفته است و به همین دلیل توجه زیادی به كشت و پرورش آن نشده است و فقط گونه‌های محدودی از آن تحت پرورش و كشت در آمده است. در سطح كشور در قالب طرحهای ملی این گیاهان از لحاظ اكولوژیكی و پراكنش مورد مطالعه قرار گرفته است. هدف از این بررسی شناسایی مراحل مختلف فنولوژیكی گیاهان اسانس‌دار در مناطق و ارتفاعات مختلف به منظور آشنایی با ویژگیهای این گیاهان در رویشگاههای مختلف و زمینه‌سازی برای بهره‌گیری و مدیریت این گیاهان و همچنین كشت، پرورش و اهلی كردن آنها می‌باشد.
 

مواد و روشها

ابتداد با استفاده از منابع موجود داخلی و خارجی و كاوشهای كامپیوتری و نیز مشاهدات صحرایی، مطالعه كلی پیرامون گیاهان دارویی اسانس‌دار صورت گرفت. بعد مناطق مختلف استان به حوزه‌های كاری مختلف تقسیم و در مراحل متوالی با مراجعه به این مناطق گونه‌های گیاهی دارویی اسانس‌دار شناسایی گردید. در هر یك از رویشگاهها تعدادی نقاط با توجه به اختلاف ارتفاع از سطح دریا انتخاب گردید و با مراجعه مكرر هر 15 روز یكبار، مراحل مختلف فنولوژی شامل مراحل رویشی، زایشی، گلدهی و بذردهی در مدت 5 سال ثبت گردید. برخی از اطلاعات رویشگاهی مانند ارتفاع از سطح دریا، درصد شیب و جهت آن، متوسط بارندگی و درجه حرارت سالانه رویشگاه، نحوه پراكنش، بهترین رویشگاه از لحاظ فراوانی و درصد پوشش، تیپ گیاهی منطقه و گیاهان همراه نیز همزمان موردبررسی قرارگرفت
 

نتایج و بحث

تعداد 36 گونه گیاهی اسانس‌دار از تیره نعناع در این بررسی از لحاظ مراحل مختلف فنولوژی مورد مطالعه قرار گرفت. نتایج بررسیها نشان می‌دهد كه مرحله گلدهی گونه‌های
Ajuga chamaecistus Ging., Phlomis herba-venti L. ‍Phlomis cancellata Bunge.,Stachys turcomanica Traut.,Teucrium chamaedrys L.Teucrium polium L.Stachys inflata Benth.
در اوایل تا اواخر خرداد ماه می‌باشد. زمان گلدهی گونه‌های یاد شده در 1000-500 متر اختلاف ارتفاع بین 15-10 روز می‌باشد. زمان گلدهی گونه‌های
Stachys byzanthina C. koch., Hymenocrater elegans Bunge., H. calycinus (Boiss.) Benth. Dracocephallum multicaule Montbr. & Auch.
در اواسط تا اواخر خرداد ماه می‌باشد. گونه‌های Marrobium vulgare L.Origanum vulgare L. دارای بیشترین مدت گلدهی می‌باشند.
مراحل فنولوژیكی گونه‌های مختلف آویشن شامل:
Thymus kotschyanus Boiss & Hohen, T. pubescense Boiss & Koschyi., T. fallax Fisch. & C. A. Mey
با یكدیگر متفاوت می‌باشد. این اختلاف ناشی از حضور هر یك از گونه‌های یاد شده در ارتفاعات مختلف می‌باشد. گونه Thko در ارتفاعات پایین تر،گونه Th.puدر ارتفاعات میانیو گونه Th.fa در ارتفاعات بالاتر از 3000 متری از سطح دریا رویش دارد.
 

مراحل فنولوژیكی گونه‌های

Leonurus cardiaca L. وBetonica nivea subsp mazandarana (Bornm.)Rech.f
عقب‌تر از سایر گونه‌ها می‌باشد زیرا این گونه‌ها در ارتفاعات بیشتر از 3000متری از سطح دریا مشاهده می‌گردند. مراحل فنولوژیكی بیشتر گونه‌ها از اواسط فروردین تا اوایل شهریور ماه اتفاق می‌افتد. زیرا بیشترین فراوانی و پراكنش گونه‌های گیاهی اسانس‌دار در ارتفاعات 3000-2000 متری از سطح دریا می‌باشد. زمان مناسب برای جمع‌آوری بذر بیشتر گونه‌ها از اواخر تیر ماه تا اواسط مرداد ماه می‌باشد. كمترین زمان برای مراحل فنولوژیك مربوط به گونهZiziphora teniur L. میباشد. عدم نوسانهای زیاد آب و هوایی در طول 5 سال سبب شده است كه مراحل فنولوژیكی گیاهان اسانس دارد در طول 5 سال تغییرات چندانی نداشته باشد.
 

سپاسگزاری

بدین‌وسیله از ریاست محترم مركز تحقیقات منابع طبیعی و معاونان مربوطه و كلیه همكارانیكه در این بررسی در طول ماموریتها از با اینجانب همكاری داشتند، كمال تشكر را دارم.
 

منابع

1- آینه چی، یعقوب. 1370. گیاهان دارویی سنتی ایران. جلد اول. انتشرات معاونت پژوهشی وزارات بهداشت، درمان و آموزش پزشكی
2- زرگری، علی.1360. گیاهان دارویی جلد اول تا چهارم. چاپ سوم. انتشارات دانشگاه تهران
3- قهرمان، احمد. سالهای متفاوت. فلور رنگی ایران. جلد 22-1. انتشارات موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع
4- قلیچ نیا، حسن. 1380. بررسی پراكنش و اكولوژی 36 گونه گیاهی اسانس‌دار در مازندران. وزارات جهاد كشاورزی
5- مظفریان، ولی الله. 1362. خانواده چتریان در ایران. انتشارات موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع
6-Dein Bown,1995,Encyclopedia herbs and their uses. Dorling Kindersly(DK)
7-Karl Hienz Rechinger ,1982. Flora iranica. Labiatae. printed in Australia.



Oil Plants Phenology Of Labiatae Family
Hassan Ghelichnia
Agriculture and Natural Resources Research Center of Mazandaran
Email:ms_ghelichh@yahoo.com

Abastract
In this consideration studied 36 oil plant belong to Labiatae family. Phenological stage were vegetative, production,flowering and seeding stages.Flowerimg time at the most of plants occurred in June and first julland seeding time is end of jull and first of august.The result of study show that phenological stages putting off 10 days in lieu of 500m height difference.
Keywords: Phenology, labiatae, Essential oil

خصوصیات اكولوژیكی زوفایی (Thymbra spicata L.)،گونه دارویی استان ایلام
حسین قربانی
كارشناس پژوهشی مركز تحقیقات كشاورزی ومنابع طبیعی ایلام
ایلام-بلوارجنوبی امام(ره )ساختمان شماره 2سازمان جهادكشاورزی- مركز تحقیقات كشاورزی ومنابع طبیعی صندوق پستی386
تلفن:08413332012
 

خلاصه

زوفایی (Thymbra spicataL.) یكی ازگونه‌های دارویی و آروماتیك استان ایلام می‌باشد.
گیاهی است بوته‌ای، معطرتاارتفاع 40 سانتیمتر كه بیشتر در دامنه‌های جنوبی وتپه‌های شنی رشد می‌كند و به عنوان ضد عفونی كننده مجاری تنفسی، تونیك، برطرف كننده اسپاسم‌های ماهیچه‌ای و...كاربرد فراوان دارد.براساس بررسیهای صورت گرفته طی سالهای 83-1381 ابتدا رویشگاههای آن درسطح استان شناسایی، بعد عوامل مؤثر بر پراكنش مطالعه گردیدند. عوامل مورد تحقیق رویشگاهی شامل ارتفاع از سطح دریا، اقلیم،بارندگی ودمای متوسط سالانه، درصد و جهت شیب و... بوده است.
نتایج حاصل بیانگر ویژگیها و شاخص‌های بارز گیاهی گونه مذكور می‌باشد. زوفایی درارتفاع 1160تا420 متر،اقلیم بیابانی گرم خفیف تا نیمه خشك سرد ودر خاك بابافت شنی و عمق سطحی با اسیدیته6/7و1-Ec=0.7dsm می‌روید. میزان بارندگی ودمای متوسط سالانه در رویشگاههای آن به‌ترتیب 507 تا 387 میلیمتر،22تا15 درجه سانتیگراد می‌باشد.زوفایی به‌صورت متراكم در منطقه گنجوان ودر سایر مناطق مذكور به‌صورت پراكنده دیده می‌شود. یشترین حضور آن درارتفاع 820 متری است.
واژه‌های كلیدی: خصوصیات، اكولوژیكی، زوفا

 

مقدمه

تنوع شرایـط اكولوژیـكی در استـان ایـلام واختلاف پست‌ترین با بلندترین نقطه آن (بیش از 1500متر) گونه‌های گیاهی متنوعی را بوجود آورده كه دارای ارزشهای صنعتی، خوراكی ودارویی بوده و نقش مهمی در صادرات غیر نفتی دارا می‌باشند و به عنوان یك ذخیره گاه توارثی بحساب می‌آیند. زوفایی یكی از گونه‌های دارویی بومی استـان ایلام است كه مصارف سنتـی فراوانی داشته و در بین اهالی منطقه از توجه و اهمیت خاصی برخوردار است.گیاهی بوته‌ای، معطر، ساقه چوبی، برگها كوچك، گلها صورتی و به ارتفاع 40 تا 10سانتی متر می‌باشد.این گونه در هوای گرم و نور كافی، دامنه‌های جنوبی، تپه‌های شنی و در خاكهای سبك رویش دارد. گونه مذكور تقریباً خصوصیات آویشن را دارا بوده و به عنوان ضد عفونی كننده مجاری تنفسی، تونیك، برطرف كننده اسپاسم‌های ماهیچه‌ای، خلط‌آور، دفع كننده انگلها و اشتها آورجهت مصارف درمانی بكار می‌رود.
 

مواد و روشها

جمع‌آوری منابع، اسناد ومدارك در زمینه پراكنش گونه مذكور،تهیه واحد‌های كاری مختلف براساس شرایط اكولو ژیكی و اقلیـمی، تعیین رویشگاههای اصلی این گونه و جمع‌آوری اطلاعات مورد نیاز با همكاری افراد بومی و محلی دارای تجربه میدانی، تهیه و تكمیل اطلاعات كامل رویشگاهی واكولوژیكی (درصد، جهت شیب، دما، بارندگی سالیـانه، گونه‌های همراه، بافت و عمق خاك) بر اساس فرم‌های از قبل طراحی شده وبا استفاده از نقشه‌های هم دما، هم اقلیم و هم باران.
 

نتایج وبحث

تنوع شرایط اقلیمی دراستان ایلام گونه‌های گیاهی مختلفی راپدید آورده كه هركدام دارای ارزشهای صنعتی، دارویی وخوراكی می‌باشند.
زوفاییSpicataL.) (Thymbra یكی ازگونه‌های دارویی ایلام است كه به لحاظ مصارف مختلف وسنتیدرباورهای مردم منطقه ازجایگاه خاصی برخوردار است. نتایج حاصل از این تحقیق نشان می‌دهد كه گونه مذكورجزء عناصر مدیترانه‌ای،در ناحیه رویشی ایرانو- تورانی،دردامنهارتفاعی حداكثر1160متروحداقل420متربامیزان بارندگی ودمای متوسط سالانه507تا387میلیمترو22تا16درجهسانتیگراد رویش دارد.آزمایشهای فیزیكو شیمیایی خاك نشان می‌دهد كه این گونه دررده خاكهای اینسپتی سول (Inceptisols) با بافت سبك و عمق سطحی قرار می‌گیرد.
میزان اسیدیته خاك 7/6 وEc=0.7dsm-1
می باشد. زوفاییدر اقلیم بیابانی گرم خفیف تانیمه خشك سرد به‌صورت متراكم(گنجوان) و در سایر مناطق به‌صورت پراكنده وجود دارد.
بهترین رویشگاه و بیشترین حضور را در ارتفاع820 متر به خود اختصاص داده است.
مهمترین رویشگاههای آن در استان ایلام عبارتنداز: زرنه، گنجوان،مورت،چنگوله وچم آب. زمان گلدهی اوایل خرداد و شروع بذردهی تیرماه می‌باشد. گونه‌های همراه: آدونیس، منداب،گل میمونی، ختمی، بومادران،گاوزبان.

 

سپاسگزاری

بدین‌وسیله از همكاری صمیمانه ریاست محترم مركز، همكاران بخش تحقیقات منابع طبیعی وامور عمومی قدردانی می‌شود.
 

منابع

1- زرگری،علی،1360،گیاهان دارویی.انتشارات دانشگاه تهران،جلدچهارم
2- قربانی، حسین،1383-1381،گزارش پژوهشی طرح جمع‌آوری وشناسایی گیـاهان دارویی استان ایلام
3- قلیچ نیا،حسن و همكاران،1380،بررسی پراكنش واكولوژی 36گونه گیاهی اسانس‌دار در استان مازندران.
4- محمدپور،ماشاالله، 1378-1377، بررسی مقدماتی فیتواكولوژی دراستان ایلام، پایان نامه كارشناسی ارشد
5-مظفریان،ولی الله،1375،فرهنگ نامهای گیاهان ایران، انتشارات فرهنگ معاصرصفحه 547شماره7610


Ecological aspects of Thymbra spicata,
medicinal plant of Ilam province
H.Ghorbani
Research center of Agricultural & natural resources of Ilam province
Po.Box 386 Tel:08413332012 Email:ghorbani_32@yahoo.com

Abstract
Thymbra spicata is one of the medicinal plants of Ilam province.
In this consideration effective ecological factors on distribution were studied.The factors studied in habitat were involved height,climate,yearly precipitation & temperature,aspect & percentage of slope.The results showed that this species is indicator of environment conditions.Thymbra spicata growing in
420-1160 meter height,cold semi-arid climate.Yearly precipitation & temperature mean in habitates of this species are 387-507mm &15-22℃ respectively.The highest values of frequency were in 820 meter height.
Keywords: thymbra spicata, Ecology

معرفی ویژگیهای اكولوژیكی گیاه دارویی و بومی مینای اصفهانی
محمد تقی فیضی
كارشناس مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی اصفهان
اصفهان- شهرك امرحمزه صندوق پستی 199-81785 Email: mohamadtaghi_feyzi@yahoo.com
 

خلاصه

گیاه مینای اصفهانی یكی از گیاهان مهم دارویی و معطر، انحصاری ایران و متعلق به ناحیه ایرانو - تورانی در منطقه رویشی استپی می‌باشد كه با داشتن خواص دارویی و اسانس بالا می‌تواند مورد توجه قرار گیرد. این مطالعه در سال 80 و 81 انجام شد. برای بررسی ویژگیهای اكولوژیكی، گیاه از رویشگاههای مختلف آن جمع‌آوری و مورد شناسایی قرار گرفت. نتایج حاكی از آن است كه این گونه با نام علمی Tanacetum lingulatum متعلق به خانواده Asteraceae می‌باشد گیاهی پایا با بن چوبی به ارتفاع 50- 20 سانتیمتر، گلها لوله‌ای وزرد، میوه فندقه، موسم گل اواسط خرداد تا اوایل مرداد ماه، این گونه اولین بار از استان اصفهان جمع‌آوری و شرح گونه از روی آن نوشته شده است، دراستانهای اصفهان، كرمان، سمنان، یزد، مركزی، و فارس دیده می‌شود. در واحد‌های اراضی كوه، تپه و گاهی دشت در خاكهای با بافت سبك تا متوسط و بارندگی 210- 160 میلیمتر می‌روید. به صورت گونه همراه در تیپ درمنه دشتی Artemisia sieberi و گیاهان منطقه استپی دیده می‌شود. ارتفاع رویشگاههای آن از سطح دریا بین2500 - 1600 متر می‌باشد.
واژه‌های كلیدی: اكولوژیكی، گیاه دارویی، مینای اصفهانی

 

مقدمه

بشر از دیر باز جهت تامین غذا، پوشاك، بهداشت، درمان، سوخت و غیره گیاهان را مورد استفاده قرار می‌داده و با پیشرفت علم و فن‌آوری‌های جدید روز به روز بر میزان وكیفیت آن افزوده می‌گردد. جهت بهره برداری بهینه در راستای توسعه پایدار بایست گیاهان به‌خصوص گیاهان بومی و انحصاری ایران مورد مطالعه و تحقیق قرار گیرند. گیاه مینای اصفهانی با نام علمی Tanacetum lingulatum (Boiss.) Bornm. متعلق به خانواده Asteraceae با نام مترادف آن Pyrtherum lingulatum Boiss. یكی از این گونه‌هاست. این گونه برای اولین بار از مورچه خورت اصفهان جمع‌آوری، شناسایی و نامگذاری شده است. به‌طوری كه شرح تیپ گونه از روی نمونه این منطقه نوشته شده است. و به همین دلیل به آن نام فارسی مینای اصفهانی داده شده است.
این گونه گیاهی پایا با بن چوبی به ارتفاع 20 تا 50 سانتیمتر، ساقه منشعب ودارای كركهای منشعب، برگهای ریز و متناوب پوشیده از كركهای كوتاه، جام گل لوله‌ای و زرد رنگ، مجتمع در انتها به صورت كپه‌ای، گلها همجنس، میوه فندقه. این گونه یكی از گیاهان مهم دارویی ومعطر و گونه انحصاری ایران می‌باشد كه كمتر مورد توجه قرار گرفته است. این گونه از جنس Tanacetum بوده كه اغلب گونه‌های این جنس دارای بوی خوش و برخی نظیر مخلصه در زمره گیاهان مهم دارویی است. بنابر این لازم است تا این گونه بیشتر مورد مطالعه وتحقیق قرار گیرد. در این راستا مطالعات اكولوژیكی به‌عنوان یكی از راههای اصولی جهت توسعه پایدار انسان را یاری می‌نماید.
 

مواد و روشها

این مطالعه در سطح استان اصفهان انجام گرفت. بدین منظور گیاه Tanacetum lingulatum (Boiss.) Bornm. متعلق به خانواده Asteraceae ازرویشگاههای مختلف در استان جمع‌آوری و با استفاده از منابع معتبر مورد شناسایی قرارگرفت همچنین با مطالعه منابع بیشتر اطلاعاتی در مورد پراكنش و خصوصیات گیاه شناختی آن كسب گردید. سپس رویشگاههای مختلف آن مورد مطالعه وبررسی قرار گرفت و اطلاعات لازم در باره پراكنش، فنولوژی، مرفولوژی، گیاهان همراه، هوا و اقلیم، خاك و اراضی، ارتفاع از سطح دریا و غیره جمع‌آوری گردید.
 

نتایج و بحث

نتایج پژوهش نشان داد كه این گونه گیاهی معطر با بوی خوش، موسم گل اواسط خرداد تا اوایل مرداد، انحصاری و بومی ایران ومتعلق به ناحیه ایرانو - تورانی در منطقه رویشی استپی می‌باشد. كه دراستانهای كرمان، سمنان، یزد، مركزی و اصفهان در شهرستانهای شهرضا، اصفهان، نجف آباد، تیران، برخوارومیمه رویش دارد. ارتفاع رویشگاههای این گونه از 1600 تا 2500 متر از سطح دریا متغیر است، بیشتر در واحد‌های اراضی كوه، تپه و گاهی دشت در خاكهایی با بافت سبك تامتوسط می‌روید، اقلیم رویشگاهها بر اساس روش تقسیم‌بندی گوسن،نیمه بیابانی خفیف،كوپن معتدل سرد با تابستانهای گرم و خشك می‌باشد. حد اكثر درجه حرارت مطلق 40 و حداقل مطلق 30- درجه سانتیگراد و میزان بارندگی رویشگاههای آن 210 -160 میلیمتر است. پراكنش بارندگی رویشگاههای آن چندان مطلوب نیست به‌طوری كه عمده بارندگی در پاییز و زمستان می‌بارد. این گونه به‌صورت گونه همراه بیشتر در تیپ در منه دشتی Artemisia sieberi دیده می‌شود و سایر گیاهان قابل توجه همراه آن عبارتند از:
Stipa barbata - Astragalus spp. - Noea mucronata - Eurotia ceratoides - Salsola orientalis - Acantholimon spp. -Scariola orientalis
مینای اصفهانی به‌دلیل بوی تند وخوش می‌تواند در عطرسازی، معطر ساختن مواد غذایی، آرایشی و شوینده‌ها مورد استفاده قرار گیرد. جهت درمان بعضی از بیماریها به طور سنتی كاربرد دارد.
پیشنهادها: باتوجه به اهمیت این گونه از نظر دارویی و بوی خوش كمتر مورد توجه قرار گرفته است. به مطالعات و تحقیقات بیشتری در رابطه با ویژگیهای اكولوژیكی و تركیبهای شیمیایی آن نیاز است.
 

منابع

1- قهرمان، احمد،فلور رنگی ایران، موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع
2- مظفریان، ولی ا-، 1375، فرهنگ نامهای گیاهان ایران، فرهنگ معاصر
3- Jalili & Z.Jamzad, 1999, Red Data Book of Iran Rechinger, K.H., Flora Iranica, No.158


The Introduction of Ecological Characterristics of Medicinal and Endemic plant of the Tanacetum lingulatum
M.T.Feizi
Agricultural and Natural Resources Research center of Esfahan
Email: mohamadtaghi_feyzi@yahoo.com

Abstract
Tanacetum lingulatum is the one of the most important medicinal and aromatic plants. It is the first record of this plant in Iran Esfahan province. Descrbed species from Esfahan. This study was caried out about Botanical, Ecological characteristic and distribution, climate, pedology and companian plants was detertmined too. Tanacetum lingulatum (Boiss.) Bornm Belong to Asteraceae family. It is perennial, herbaceous, woody at the base. 20-50 cm. High. Leaf small, Flower yellow , all tubular. Fruit achene cylindric 2-3 mm. Flowering period june - july. Photographed: Esfahan, Kerman, Semnan, Yazd, Markazi, And Fars. This species has wige range of altitade from 16oo-2500 m. in Irano-Turanian region. Climate: This plant grows in regions with 160-210mm. Rainfall.
Soil: Itgrows in medeum textire areas of hills and plain. Important Companian plants: Artemisia sieberi , Astragalus spp.Stipa barbata
Keywords: Ecological, Medicinal plant

شناسایی و تعیین پراكنش گونه‌های افدرا( Ephedra spp. )در استان آذربایجان غربی
سیامك فلاحتی قراگوز1 و ‌بهمن علیزاده قره قشلاقی2
1- دانشجوی دوره phD علوم گیاهی, دانشگاه ارومیه (Email: seyamakf@yahoo.com)
2- مركز تحقیقات منابع طبیعی و امور دام استان آذربایجان غربی

خلاصه‌

گیاه افدرا به سبب وجود آلكالوئیدهای افدرین و پسودوافدرین دارای خاصیت دارویی در درمان بیماریهای تنفسی و آسم می‌باشد. این تحقیق به منظور شناسایی گونه‌های مختلف این گیاه و رویشگاههای آن در سطح استان آذربایجان غربی و به منظور بررسی ارتباط شرایط اكولوژیكی و پراكنش گونه‌های مختلف آن صورت پذیرفته است. نتایج نشان دهنده وجود 9 ناحیه به عنوان رویشگاه اصلی وشناسایی2 گونه E. procera و E. major می‌باشد. پراكنش دو گونه ارتباط معنی‌داری با شرایط اقلیمی، زمین شناختی، ‌توپوگرافیكی و خاكشناختی رویشگاه خود دارد.
واژه‌های كلیدی: افدرا، شناسایی، پراكنش

 

مقدمه

بررسی اصولی و علمی موضوع گیاهان دارویی در عصر جدید وارائه برنامه‌ای علمی در جهت بهره برداری صحیح و بهینه ازآنها،‌ نیازمند شناسایی اولیه رویشگاهها، ‌تهیه نقشه پراكنش وشناسایی این گیاهان درموطن اصلی خود می‌باشد. دراین راستا،‌ استان آذربایجان‌غربی باداشتن فلور غنی، شرایط اكولوژیكی متنوع وفرهنگ بالای استفاده از گیاهان دارویی از جمله رویشگاههای مهم گیاهان دارویی محسوب می‌گردد.
گیاه افدرا (ریشبز،ارمك) .Ephedra spp ازخانواده Ephedraceae ازجمله گیاهان دارویی مهم محسوب می‌گردد، كه از این جنس 12گونه درایران گزارش گردیده است. این گیاه به نامهای محلی: هوموخ، قاتورقویروقی وكچی سقلی نامیده می‌شود. این گیاه اثربازكننده برونش (Bronchodidator)،‌ ضد سرفه،‌ضد آسم و ضد تب دارد. علاوه بر خاصیت دارویی،‌ دارای ارزش تغذیه‌ای دام (به‌خصوص بز) در مواقع خشكسالی نیز می‌باشد. گیاه افدرا نزد زرتشتیان گیاه مقدسی بوده و تا حدودی در منطقه حفظ شده است.
افدراها گیاهانی بوته‌ای،‌ به ارتفاع 4/0 تا یك متر گاهی درختچه‌ای كوچك،‌ دارای ساقه بند بند و برگهای كوچك و نازك درمحل بند می‌باشند. گلهای آنها عموماً به‌صورت شاتونهای نر و ماده بر روی دو پایه جدا از هم ظاهر می‌شوند. قسمت مورد استفاده دارویی این گیاه قسمت‌های سبزمی باشد. ماده مؤثر آن افدرین وپسودوافدرین می‌باشد. فرم كلریدرات افدرین دردرمان بیماری آسم استفاده می‌گردد و مقدار آن به تناسب محل رویش گیاه تغییرمی نماید(2) وبه این علت شناسایی گونه ها،‌ محلهای رویش و زیستگاههای طبیعی آن در یك عرصه می‌تواند گامی مهم درجهت كشت واستفاده از این گیاه محسوب شود. این تحقیق به مدت 3سال جهت شناسایی گونه‌های بومی و رویشگاههای جنس افدرا در استان آذربایجان غربی انجام گردیده است.
 

مواد و روشها

روش كار شامل مطالعات اولیه و تهیه نقشه‌های توپوگرافی استان، بررسی اطلاعات و منابع موجود ازجمله هرباریوم مركزی موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع كشور،‌ عملیات صحرایی در كل عرصه استان، برداشتن نمونه‌های گیاهی از سطح استان،‌ بررسی ومطالعه ویژگیهای اكولوژیكی رویشگاهها، شناسایی هرباریومی گونه هاو در نهایت تعیین رویشگاههای عمده افدرا به تفكیك گونه‌های موجود و انتقال اطلاعات بر روی نقشه پراكنش رویشگاههادر استان آذربایجان غربی بوده است.
 

نتایج و بحث ‌

نتایج حاصل از تحقیق نشان داد كه از رویشگاههای مختلف افدرا در سطح استان (با گستره ارتفاعی 850 متر از سطح دریا در حاشیه سد ارس تا 1900 متر از سطح دریای آزاد درآغوش چالدران)، 9 منطقه دارای تراكم زیادتری می‌باشد كه این مناطق عبارتند از : جزیره كبودان واقع در دریاچه ارومیه،‌ روستای قره باغ، روستای قالقاچی دره سوئیدی،‌ روستای آبگرم دره اوچ مشه،‌ كوه چكش در نوشین شهر، كوه آغداشی در چالدران، گردنه قرمزی یوتقوش در كلیسا كندی ماكو،‌ حاشیه رودخانه ارس،‌ قلان دره در تكاب (نقشه شمارة 1). در میان 9 رویشگاه بیشترین فراوانی افدرا از منطقه قره باغ و كمترین آن مربوط به منطقه اوچ مشه می‌باشد. ‌مطالعات آزمایشگاهی بر روی نمونه‌های جمع آوری شده با استفاده از منابع موجود (5،4،3،1) منجر به شناسایی دو گونه افدرا Ephedra procera وE. major در كل استان آذربایجان غربی گردیده است. توجه به مشاهدات صحرایی وشرایط اكولوژیكی رویشگاههای اصلی افدرا نشانگر سازگاری وتطابق گیاه به نواحی سنگلاخی، پرشیب و سخت محیط می‌باشد و مقاومت به خشكی و تحمل شرایط خاك فقیر و وایزه‌ای از جمله ویژگیهای این گیاه محسوب می‌گردد.

1- گونه E. major
این گونه در منطقه جزیره كبودان ـ قره باغ ـ قالقاچی ـ تكاب دارای پراكنش قابل توجهی می‌باشد كه از لحاظ اقلیمی دارای بارندگی حداقل استانی وازلحاظ ادافیكی متنوع واز لحاظ توپوگرافی در سطوح كم شیب و مسطح و آفتابگیر واقع شده اند. دارای رنگ تیره در ساقه و برگهای تحلیل رفته نسبت به گونه دیگر می‌باشد و در گستره ارتفاعی 1300 تا 1700 متر از سطح دریا واقع شده‌اند (تصویر شمارة 1).
2- گونه E. procera
رویشگاههای این گونه منطقه كوه چكش،‌ دره اوچ مشه، حاشیه رودخانه ارس, روستای میدان درچالدران وكلیسا كندی در ماكو می‌باشد. بیشتربر روی خاكهای ماسه‌ای درشت دانه، واریزه‌ای و گهگاه در شیارهای سنگ‌ها ودر سطوح پرشیب باگستره ارتفاعی وسیع(900تا1900متر) گسترش دارند.
 

سپاسگزاری

بدین‌وسیله از كلیه همكاران و هماهنگ كننده طرح (خانم فاكرباهر وآقای باباخانلو), ایستگاه تحقیقاتی ساعتلو ارومیه ومركزتحقیقات منابع طبیعی واموردام استان آذربایجان غربی به‌خاطر همكاری بیدریغ نهایت قدردانی می‌گردد.
 

منابع

1- رحیمی نژاد، ‌محمد رضا وسیامك فلاحی قراگوز، ‌(1378). بررسی پوشش گیاهی منطقه حفاظت شده موته. مجله زیست شناسی ایران ـ شماره 4-1،‌ دانشگاه تهران.
2- زرگری،‌علی،‌(1370). گیاهان داروئی. انتشارات دانشگاه علوم پزشكی تهران. جلد پنجم.
3- فلاحی قراگوز, سیامك و بهمن علیزاده قره قشلاق، ‌‌(1382). معرفی فلوراستان آذربایجان غربی. یازدهمین كنفرانس سراسری زیست شناسی ایران.
4- Parsa, A. (1980(. Flora of Iran. Ministry of culture and higher educotion of Islamic republic of Iran.
5- Rechinger, K.H. (1963-1993). Flora Iranica. Akademiche Druck- U.Verlagsanstalt, Graz- Austria.

نقشه 1: پراكنش رویشگاههای دو گونه افدرا در استان آذربایجان غربی.

شكل شماره 1: Ephedra major




Identification and detecting the distribution of Ephedra Species
in west Azarbaijan

Abstract
The different varieties of Ephedra because of having Ephedrine and Pseudo-ephedrine Alkaloids have the drug properties in illnesses respiratory treatment. This research has done in order to recognition of different varieties of this plant and its habitat in west Azerbaijan province and study of its different species.
The obtained results show 9 regions as a major habitat and recognition of 2 species (E. procera and E. major). Distribution pattern of two species has a meaningful relationship with Climatic, Pedology, Topography, and Edaphic of its habitat conditions

خصوصیات اکولوژیکی کما کندل (Dorema ammoniacum) و اهمیت آن در جنوب خراسان
عباسعلی فرهنگی، حسین توکلی
به ترتیب کارشناس منابع طبیعی بیرجند و عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی خراسان
 

خلاصه

کما کندل Dorema ammoniacum گونه ای از خانواده چتریان است که در سطح قابل توجهی در منطقه بیرجند و سربیشه بابارندگی 150 تا 200 میلیمتر بر روی اراضی لومی شنی تا لومی رسی و در محدوده ارتفاعی 1450 تا 800 متر رویش دارد. رشد آن در اسفند آغاز و بوته های گلدهنده در خرداد ماه به ساقه رفته و نهایتا رشد گیاه در تیر ماه تاا مرداد ماه متوقف می شود.از ساقه این گیاه شیرابه ای به نام کندل خارج که استفاده دارویی و صنعتی دارد. عملکرد محصول شیرابه این گیاه در منطقه مورد مطالعهسطح 1000 هکتار تا حدود5/1 کیلوگرم می رسدکه به عنوان درآمد جنبی مردم این سامان محسوب می شود. برای بهره برداری بهینه و پایدار از آن بذرکاری رویشگاهها و آموزش لازم برای برداشت صحیح محصول ضروری است.
 

مقدمه

در عرصه های طبیعی مناطق خشک و نیمه خشک تعدادی از گونه های خانواده چتریان موادی را تولید می کنند که به عنوان فراورده های دارویی و صنعتی قابیلت استفاده فراوان دارد. یکی از این گیاهان کما کندل(Dorema ammoniacum) است که در مناطق خشک ایران( 1و2) و از جمله در جنوب خراسان رویش دارد. وجود این گیاه در رویشگاه های جنوب خراسان دارای اهمیت زیست محیطی و اقتصادی برای مردم این سامان است لذا برای مدیریت بهتر رویشگاه ها، خصوصیات اکولوژیکی این گونه مطالعه شده است.
 

مواد و روشها

این مطالعه صحرائی در منطقه بیرجند و سربیشه انجام شد. برای این منظور محدوده های رویشی گیاه، دامنه ارتفاعی رویشگاه ها، شرایط اقلیمی و ادافیکی حاکم، نحوه تجدید حیات، فنولوژی، روش بهره برداری و تاثیر آن بر بقا گیاه و نیز اهمیت اقتصادی آن در منطقه بررسی شده است.
 

نتایج و بحث

Dorema ammoniacum در منطقه مورد مطالعه به نام کما کندل، وشا و اوشک معروف است. گونه ای از خا نواده چتریان بوده که حداکثر، حداقل و متوسط ارتفاع آن در منطقه به ترتیب 240، 80 و 170 سانتیمتر میباشد. رشد گیاه از اوائل اسفند شروع و بوته های گلدهنده درخردادماه تولید ساقه و گل می کنند. بذر آن حداکثر تا اواسط تیر می رسد و بسته به میزان بارندگی سالیانه، رشد گیاه در تیر ماه تا اواخر مرداد ماه متوقف می گردد. بوته های غیر گلدهنده از اوائل خرداد ماه شروع به خشک شدن می نمایند. گیاهی مونوکارپیک است و عمر آن بین 5 تا 7سال است که در سال آخر پس از تولید ساقه و بذر از بین می روند. تجدید حیات مجدد گیاه از طریق بذر است.
رویشگاه های این گیاه در منطقه مورد مطالعه در محدوده ارتفاعی 1450 تا 1800 مترقرار دارد. سطح رویشگاه های کما کندل در منطقه بالغ بر 15000 هکتار است که تراکم بوته بین یک تا 120 بوته در هکتار را دارا می باشد. لذا بهره برداری در سطوح با تراکم مناسب ( بالاتر از 50 بوته در هکتار) اقتصادی است. میزان بارندگی این مناطق بین 150 تا 200 میلیمتر در سال است. خاک رویشگاه ها ی کما کندل دارای بافت لومی شنی تا لومی رسی است. وجود گچ و آهک قابل ملاحظه در رویشگاههای این گیاه در سمنان گزارش شده است (1). وزش بادهای گرم (تف باد) در بعضی ازسالها در مرحله گلدهی باعث کاهش بذردهی و کاهش و توقف حرکت شیره گیاهی می گردد. در چنین سالهائی عدم شیرابه دهی و بذردهی از اثرات آن می باشد.
گزش حشرات و یا خراش در سطح ساقه باعث ترشح و خروج شیره شیری رنگ شده که در مجاورت هوا خشک و شکننده بوده و نهایتا به صورت ماده کریستاله زرد رنگی در می آید. بوی آن نامطبوع و طعم آن بسیار تلخ است. این ماده توسط همه اهالی ازکوچک تا بزرگ در مرحله خمیری برداشت می شود و احتیاج به تخصص و ابزار خاص ندارد.
تولید این محصول حدود 5/1 کیلوگرم در هکتار در رویشگاههای با تراکم مناسب تخمین زده می شود. قیمت هر کیلو بین 35000 تا 70000ریال به فروش می رسد. محصول این گیاه توسط روستاییان مجاور رویشگاه ها در طی مدت دو ماه از اول خرداد برداشت می گردد.
در پای بوته های کما قارچ خوراکی نیز می روید که در اوائل بهار توسط روستائیان برداشت می شود. ضمن اینکه علوفه بوته های این گیاه در قدیم برداشت و در زمستان به صورت علوفه خشک مورد استفاده دام واقع می شده است. البته این برداشت در میزان تراکم گیاه اثر منفی دارد. دامها از کما کندل در اواخر مرحله رشد استفاده می کنند، ساقه های چوبی آن هم برای سوخت مورد بهره برداری قرار میگیرد.
برداشت شیرابه این گیاه از اوائل خرداد و همزمان با گلدهی گیاه می باشد که زمان نامناسبی است و باعث ریزش گل ها و بذور نارس می گردد. بعضی از ساقه ها هم در اثر خم کردن بیش از حد می شکند.. در این زمینه آموزش بهره برداران برای برداشت صحیح ضروری است. برای احیا رویشگاه ها می توان بهره برداران را در ازاء بهره برداری از محصول متقاعد به بذرکاری در این عرصه ها نمود. نمونه عملی این کار برای کما آنغوزه در رویشگاه های موجود در طبس جواب مثبتی را داده است.
 

منابع

طاهریان، کاظم. 1380. بررسی نیازهای اکولوژیکی گیاه صنعتی داروئی وشق Dorema ammoniacum و پراکنش آن در استان سمنان. مجموعه مقالات همایش ملی گیاهان داروئی ایران. موسسه تحقیقات جنگل ها و مراتع. ص 222.
قاسمی آریان، علیرضا. 1373. بررسی نیازهای بوم شناختی گونه کندل و لزوم حفظ و تکثیر آن به عنوان یک گیاه داروئی، صنعتی و علوفه ای در منطقه جنوب غربی سبزوار. یایان نامه کارشناسی ارشد. دانشکده منابع طبیعی دانشکاه تهران.


Ecological characteristics of Dorema ammoniacum and its economic importance in South of Khorasan
Farhangi, A. Tavakoli, H.

Abstract
Dorema ammoniacum is a medicinal plant belong to َApiaceae family. It is grown in a vast area in Birjand and Sarbishe with annual rainfall between 150-200mm, soil texture of sandy loam to clay loam in altidunal range of 1450-1800 meter. The growth started in early April, Stems and flowers appeare by late May and growth retarded by July. This plant produces a syrupe as medicinal product. The yield is estimated about 1.5 kg/ha in which accounted as lateral income of local people. For sustinable use of this plant, renovation of habitates by seeding and traning of local people for correct harvest are nessacery.
Key words: Ecological characteristics, Dorema ammoniacum, economic importance

بررسی برخی نیازهای گونه دارویی گیلاس وحشی (Cerasus avium)
در جنگلهای مازندران
فرداد فرهادی 1 ، كامبیز اسپهبدی 2 و حامد یوسف زاده 3
1- دانشجوی كارشناسی ارشد دانشگاه علوم كشاورزی و منابع طبیعی گرگان
2- عضو هیأت علمی مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی مازندران
3- دانشجوی كارشناسی ارشد دانشگاه تربیت مدرس
 

خلاصه

این بررسی در 20 هزار هكتار از جنگلهای مازندران واقع در جنوب ساری انجام شد. نیمرخ ارتفاعی با جهت شمال شرقی به جنوب غربی از ابتدای جنگل تا پایان آن در ارتفاعات البرز مورد پیمایش قرار گرفت. ویژگیهای اكولوژیك شامل وضعیت خاك جهت و شیب دامنه سنگ مادری و پوشش گیاهی در مناطقی كه بیش از دو پایه گیلاس در كنار هم حضور داشتند بررسی شد. نتایج تحقیق نشان داد كه گیلاس وحشی گونه ایست نورپسند كه بصورت انفرادی در جامعه راشستان زیست میكند. پراكنش آن از جنگلهای میان بند آغاز شده و تا ارتفاعات فوقانی بالا میرود. خاكهای عمیق را دوست دارد و از نظر اسیدیته, دارای اسیدیته ضعیف تا خنثی میباشد. این گونه در دامنه‌های شمالی, شرقی و شمال شرقی دارای بیشترین تراكم می‌باشد. .میوة آن در اواخر خرداد می‌رسد. تولید نهال در نهالستان بسیار آسان بوده و می‌توان از آن بعنوان یك گونه چند منظوره در جنگلكاری استفاده كرد.
واژه های كلیدی: گیلاس وحشی, گونه داروئی, نیازهای اكولوژیكی

 

مقدمه

وابستگی شدید كشورمان به واردات مواد اولیه دارویی و خروج مقادیر زیادی ارز لزوم توجه جدی به استعدادها و توانمندیهای گیاهان دارویی بومی كشورمان را ایجاب می‌كند.
از طرف دیگر علی رغم دارا بودن سابقه دیرینه در استفاده از طب سنتی و گیاه درمانی و بهره مندی از ذخایر ارزشمند فلور گیاهان دارویی بدلیل غلبه فرهنگ مصرف گرایی از پیشینه ارزشمند خود در این زمینه غافل مانده است. با ادامه چنین روندی بیم آن میرود جامعه و بویژه نسل جدید از یك منبع درمانی طبیعی محروم گرد.
گیلاس وحشی(Cerasus avium) گونه ایست از خانواده گل سرخ و جنس گیلاس كه ارتفاع آن در برخی موارد از 20 متر فراتر میرود. پوست آن متمایل به ارغوانی خاكستری یا كمی تیره می‌باشد. برگهای آن تخم مرغی كشیده با نوك تیز و یا كشیده و قاعده‌ای گرد و با حاشیه دندانه‌ای اره‌ای ساده و یا مضاعف و نامنظم می‌باشد. میوه آن شفت كروی كوچك به قطر یك سانتی متر گوشت دار و ترش مزه است(1)..
این گونه به تناسب نژادها و واریته‌های مختلف دارای 6 الی 15 درصد مواد قندی و اسیدهای آلی مختلف است(2).
از برگ و میوة آن و همچنین دم كرده میوه آن در درمان بیماریهایی نظیر ورم كلیه(نفریت)، آلبومینوری، آب آوردن اعضای بدن، تجدید حیات سلولهای بشره پوست و دفع رسوبات ادراری سنگ كلیه و همچنین بعنوان مدر در بیماریهای مختلف بكار میرود(2). شاید ایران دارای غنی ترین فلور گونه‌های چوبی باشد ولی متاسفانه توجه زیاد به تولید چوب مانع از آن شده تا استعدادهای بالقوه تولید اندامهای دارویی بصورت بالفعل درآید.گیلاس وحشی (Cerasus avium) یكی ازاین گونه‌ها در ایران می‌باشد. لذا اهمیت آن ایجاب نمود تا مطالعات اكولوژی روی آن صورت گیرد.
 

مواد و روشها

به منظور بررسی خصوصیات اكولوژی گیلاس (Cerasus avium), قطعات نمونه به صورت انتخابی با مساحت 10 آر انتخاب شدند. در مجموع 30 پلات برداشت گردید. در هریك از این قطعات نمونه وضعیت اكولوژی قطعه شامل ارتفاع از سطح دریا, شیب, جهت, عمق خاك، گونه‌های همراه و وضعیت زادآوری در مناطقی كه بیش از 2 پایه گیلاس در كنار هم حضور داشتند بررسی شد. در مرحله بعد خصوصیات كمی و كیفی پایه‌های گیلاس ارزیابی گردید. اطلاعات اقلیمی از اطلاعات ایستگاه هواشناسی اوریملك واقع در در ارتفاع 1000 متر از سطح دریا استفاده گردید.بر اساس آمار بدست آمده حداقل و حداكثر درجه حرارت 3/2 در دیماه و 4/18 درجه سانتیگراد و حداقل و حداكثر بارندگی ماهیانه، بترتیب برابر 7/94 میلیمتر در شهریور و 9/50 میلیمتر در دیماه گزارش شده است.بعد از جمع‌آوری, داده‌ها با كمك نرم افزار آماری spss مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفتند.
 

نتایج و بحث

نتایج بررسی نشان داده است كه گونه گیلاس وحشی (Cerasus avium) گونه ایست نورپسند كه بصورت انفرادی زیست می‌كند. این گونه در خاكهای عمیق,با بافت لوم رسی تا لوم شنی دارای رشد مناسبی می‌باشد، ولی در خاكهای كم عمق نیز مشاهده شده است.
گونه‌های همراه آن راش,ممرز، افرا و بلوط می‌باشد. تركیب گونه ای آن به نحوی است كه در ارتفاعات پائین‌تر بیشتر با گونه بلوط و ممرز همراه بوده و هرچه بسمت ارتفاعات بالا میرویم تركیب گونه ای آن به سمت راش، افرا و ممرز میل می‌كند. میانگین قطر برابر سینه و ارتفاع آن در بین درختان مطالعه شده بترتیب برابر 3/34 سانتیمتر و 8/24 مترمی باشد.
از نظر توپوگرافی این گونه در شیبهای بین 50 الی 90 درصد و در دامنه‌های شمالی، شمال غربی، شرقی و شمال شرقی دارای بیشترین تراكم می‌باشد. در شیبهای بین صفر الی 20 درصد دارای بدترین شرایط می‌باشد(دامنه جنوبی) .بهترین كیفیت برای این گونه در شیب ملایم(صفر الی 20 درصد) در دامنه غربی و بدترین كیفیت در شیب 20 الی 50 درصد در دامنه جنوبی و بیشترین زادآوری در شیب 30 الی 50 درصد و كمترین آن در شیب 50 الی 90 درصد می‌باشد. میوه آن در اواخر خرداد میرسد و در صورت مساعد بودن شرایط رویشگاهی، هر درخت در حدود 20 كیلوگرم میوه می‌دهد.
با توجه به مطالب ذكر شده میتوان گفت این گونه دارای نرمش اكولوژیكی مناسبی بوده و می‌توان با اطمینان بالا در جنگل كاری از آن استفاده كرد.
 

منابع

1- ثابتی, حبیب الله.1373.جنگلها,درختان و درختچه‌های ایران. انتشارات دانشگاه یزد. 810 صفحه
2- جوانشیر, كریم و همكاران. 1376. بررسی فنولوژی درخ