بررسی و شناسایی مهمترین گیاهان دارویی استان كهگیلویه و بویراحمد
مسعود یوسفی1، عبدال شهریور2، شیرزاد راد3 عزیزالله جعفری4
1- كارشناس ارشد مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی استان كهگیلویه و بویراحمد
2و3 - عضو هیأت علمی مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی استان كهگیلویه و بویراحمد
4- عضو هیات علمی دانشگاه یاسوج .
یاسوج - جاده سی‌سخت - میدان جهاد. صندوق پستی 351 كد پستی 75914 تلفن 3334311 دورنگار 3334011
 

خلاصه :

استان كهگیلویه و بویراحمد با داشتن سطحی معادل 16264 كیلومترمربع (1% مساحت كشور) از پوشش گیاهی متنوعی برخوردار است. سطح كل جنگلها و مراتع استان بالغ بر 1400000 هكتار برآورد می گردد كه حدود 3/1 گیاهان دارویی كشور در این جنگلهاو مراتع رویش می نماید. این مقاله خلاصه ای است از نتایج طرح تحقیقات گیاهان دارویی استان كه طی آن با جمع‌آوری آمار و اطلاعات از منابع كتابخانه‌ای، پیمایش صحرایی و مشاهده عینی گیاهان دارویی، نمونه‌های مهم آن جمع‌آوری و شناسایی گردید. نتایج حاصله بیانگر این مسئله است كه حدود 25 درصد از گیاهان منطقه را گیاهان دارویی تشكیل می‌دهدكه مهمترین آنهاعبارتند از:1-آویشن (Thymus daenensis) 2- شیرین‌بیان (Glycyrrhiza glabra) 3- خاكشیر (Descurinia sophia)4- مریم نخودی ((Teucrium poliu5- پونه (Mentha langifolia) 6-مریم گلی (Salvia sclarea) 7- درمنه (Artemisia martima) 8- بومادران (Achillea wilhelminae) 9-علف چای (Hypericum perforatum)

 

مقدمه

استان كهگیلویه و بویراحمد به سبب اقلیم خاص، دارای گیاهان متنوعی می‌باشد كه شناخت و معرفی خواص انواع مختلف آن نیاز به تحقیقات طولانی و همه جانبه دارد. در كتاب پوشش گیاهی كهگیلویه و بویراحمد در حدود 300 نوع گیاه كه در بین ایلات و عشایر شناخته شده‌اند، معرفی گردیده‌اند. در یك نظر اجمالی 300 نوع گیاه مذكور را در تقسیمات دارویی (25%)، خوراكی (21%)، علوفه‌ای (15%)، خوراكی دارویی (10%)، صمغی (3%)، صنعتی (5/2%)، بهداشتی (5/1%)، صمغی و علوفه‌ای (5/1%) و خوراكی و معطر (5/1%) و- می توان طبقه‌بندی نمود. مع‌الوصف 25% از گیاهان مذكور جزو گیاهان دارویی می‌باشد كه مورد بحث این مقاله است. در نقاط مختلف استان بنا به اعتقادات و آداب و رسوم و میراث نسل‌های گذشته استفاده‌های مختلفی از ساقه و ریشه و برگ گیاهان بعمل می‌آمده كه ریشه در اعتقادات كهن دارد و هنوز هم در بین مردم منطقه بویژه روستائیان بسیار رایج است.


 

مواد و روشها

در این مقاله با جمع‌آوری آمار و اطلاعات از طرح گیاهان دارویی و منابع كتابخانه‌ای و مسافرت به نقاط مختلف گرمسیری و سردسیری استان بویژه جنگل‌ها و مراتع استان، نمونه‌های دارویی مهم جمع‌آوری و با كمك كارشناسان متخصص گیاهشناسی، نمونه های دارویی شناسایی گردید.
 

نتایج و بحث

نتایج حاصله از مطالعات جمع‌آوری و شناسایی گیاهان دارویی نشان می‌دهد كه 25 درصد از گیاهان شناخته شده منطقه را گیاهان دارویی تشكیل می‌دهد مهمترین آنها در جدول(1)آمده است.

منابع

غفاری ، یعقوب .1373 . جنگلها ، مراتع وتوسعه . مجموعه مقالات كنفرانس رشد و توسعه استان كهگیلویه و بویراحمد. تابستان 1373
جعفری، عزیزاله. طرح تحقیقاتی گیاهان دارویی استان. 1375
میرحیدر، حسین. 1373 . معارف گیاهی. جلد پنجم. دفتر نشر فرهنگ اسلامی


 

جدول 1: مهمترین گیاهان دارویی و موارد مصرف آن در استان كهگیلویه و بویراحمد

Investigation and identificotion of the most important Medical plants in Kohkiloyeh and Boyerahmad

Masaoud Yousefi, Abdal shahrivar , Shirzad rad. Azizioolah Jarari

Kohgiloyeh and boyerahmad province with all 16264 Km2 area (about 1% of country) have been covered by different spacies of plant more than 1200000 ha of this province have been covert by forest and pasture which about one thirth of the medical plants of over contury grow in this eara. In this paper the result of reseach project of the Kohkiloyeh province about medical plants have been shown. This project have been than by: data collection library informations observation of medical plants samplin of important species. The result shows that more than 25% of plants in this province re medical plants :
1.Thymus daenesis. 2.Glycyrrhiza glabra 3.Descurinia sophia. 4. Teucrium polium 5.Mentha langifolia 6.Salvia sclarea 7.Artemisia martima 8. Achillea wilhelminae 9..Hypericum perforatum

بررسی برخی جنبه های اکولوژیكی گونه دارویی توس
( Betula Pendula)
در رویشگاه سنگده ساری
حامد یوسف زاده1 ، كامبیز اسپهبدی2 ، احسان عبدی3 فرداد فرهادی4
1- دانشجوی كارشناسی ارشد دانشگاه تربیت مدرس2- عضو هیات علمی مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی استان مازندران
3- دانشجوی كارشناسی ارشد دانشگاه تهران 4- دانشجوی كارشناسی ارشد دانشگاه علوم كشاورزی و منابع طبیعی گرگان
 

خلاصه

این تحقیق با هدف بررسی نیازهای اکولوژیكی گونه دارویی توس در جنگلهای 40 هزار هكتاری سنگده مازندران انجام شده است.ویژگیهای اکولوژیک شامل وضعیت خاک، جهت، شیب دامنه، سنگ مادری ، ارتفاع از سطح دریا، پوشش گیاهی و وضعیت زاد آوری در مناطقی که بیش از 2 پایه توس در کنار هم حضور داشتند در قطعات نمونه‌ای به مساحت 10 آر ثبت شده است. نتایج نشان داد كه این گونه دارویی به صورت جامعة توس _ اوری آمیخته با گونه‌های درختی، افرا، تیس، بارانك، لور و گونه‌های درختچه‌ای زرشك وپلاخور به طور پراكنده در مناطق صخره‌ای از ارتفاع بالای 2200 متر تا حدود ارتفاع 3000 متر در رویشگاههای صخره‌ای بدون خاك با شیب حداقل 80 درصد دیده می‌شوند. همچنین این گونه در دامنه‌های شمالی (90 اصله در هكتار) بیشترین حضور را دارد. نتایج نشان داد كه به ازای هر 1000 متر مربع تنها 3 عدد نهال مشاهده شد. به رغم آن رویش ارتفاعی سریع نونهالهای آن در خزانه‌های جنگلی واقع در ارتفاعات 1000 تا 1500 متر نشان می‌دهد كه در فضای فارغ از رقابت تولید انبوه نهال آن در نهالستانهایی در ارتفاعات پایین تر برای تولید چوب و اندامهای دارویی امكان پذیر بوده و حضور آن در كنج‌های اکولوژیكی به دلیلی فشار رقابت گونه‌های دیگر می‌باشد.
واژه‌های کلیدی: توس ، گیاه دارویی، نیاز‌های اکولوژیكی

 

مقدمه

توس، یكی از گونه‌هایی است كه به علت پراكنش محدود و حضور در كنج‌های غیر قابل دسترس رویشگاهی، تاكنون توجه كمتری به آن شده است. اطبای قدیم برای شیره گیاهی این درخت ارزش زیادی قائل بودند به طوری كه آن را داروی هر دردی می‌دانستند و در درمان بیماریهای پوستی مانند سودا ، پیدایش لكه‌های قرمز در پوست و نیز جهت رفع عوارض رماتیسمی، نقرسی، ناراحتی‌های ناشی از التهاب مثانه و غیره استفاده می‌كردند از این رو خواص فراوان دارویی این گونه ایجاب می‌کند تا مطالعات اکولوژیكی روی آن صورت گیرد.
این گونه به صورت جامعة توس_ اوری آمیخته با گونه‌های درختی، افرا، تیس، بارانك، لور و گونه های درختچه اى زرشك،پلاخور و پیرو و به طور پراكنده از ارتفاع بالای 2000 متر تا حدود ارتفاع 3000 متر در رویشگاههای صخره ای و بدون خاك دیده می‌شود. توس درختی است پهن برگ، خزان‌كننده، تك پایه، تخمهای نر و ماده، میوه فندقه، گرد یا تخم مرغی شكل است.
دیر زیستی این درخت در جنگلهای اروپا بین 60 تا 100 سال متغیر است، ولی با سن یا بی تعدادی پایه در جنگلهای سنگده، دیر زیستی 150 ساله در آن دیده شده است. جامعه توس _ اوری به دلیل ارزش ژنتیكی و دارویی فراوان، یكی از ذخایر ارزشمند گیاهی بوده و نیازمند توجه ویژه جهت حفظ رویشگاه منحصر به فرد این جامعه می‌باشد. چنانكه به دلیل ‌بی‌توجهی و تخریب رویشگاه، به نظر می‌رسد كه این جامعه سیر قهقهرایی به خود گرفته و در خطر انقراض می‌باشد. بنابراین مطالعه در خصوص وضعیت اکولوژیكی آن یكی از گام‌های اصولی در جهت حفاظت و توسعه این گونه با ارزش دارویی می‌باشد. هدف از این مطالعه ارزیابی نیازهای اکولوژیكی گونه دارویی توس در منطقه جنگلی سنگده ساری می‌باشد.
 

مواد و روشها

با توجه به حضور توس در مناطق خاص، برای ارزیابی وضعیت اکولوژیكی آن، قطعات نمونه به صورت انتخابی با مساحت 10 آر انتخاب شدند. در مجموع 10 پلات برداشت گردید. در هر یك از قطعات نمونه وضعیت اکولوژیكی قطعه شامل ارتفاع از سطح دریا، شیب، جهت، عمق خاك، گونه‌های همراه، گیاهان كف جنگل و وضعیت نهالها بررسی شد. در مرحله بعد خصوصیات كمی و كیفی پایه‌های توس ارزیابی گردید. در خصوص اطلاعات اقلیمی از اطلاعات ایستگاه هواشناسی اوریملك واقع در ارتفاع 1550متری از سطح دریا استفاده شد. بر اساس آمار بدست آمده حداقل و حداكثر درجه حرارت 29/2 در دی ماه و 4/18 در تیر ماه و حداقل و حداكثر بارندگی ماهیانه، 73/94 میلیمتر در شهریورماه و حداقل آن 95/50 میلیمتر در دی ماه گزارش شده است. بعد از جمع‌آوری داده‌ها از طریق نرم افزار spss تحلیل‌های آماری انجام شد.
 

نتایج و بحث

نتایج این تحقیق نشان داد كه در این رویشگاه تعداد درختان توس 90 اصله در دامنه شمالی و 3/63 اصله در دامنه شرقی می‌باشد. پایین ترین حد حضور توس تك پایه‌ای است به قطر 11 سانتیمتركه در ارتفاع 1800 حضور دارد، ولی رویشگاه اصلی آن بالاتر از ارتفاع 2400 متر واقع شده است. حداكثر قطر مشاهده شده حدود 60 سانتیمتر و حداكثر ارتفاع 15 متر بوده است. نسبت به خاك كاملاً كم توقع است. همین امر باعث شد تا از فشار رقابت به اندك خاك لابه‌لای صخره‌های سنگی اكتفا كند. اكثر پایه‌های توس از محل یقه چند شاخه هستند. این پدیده در رویشگاههای واقع در ارتفاعات بالاتر بیشتر مشاهده می‌شود. ممكن است دلیل آن صدمات ناشی از یخبندانها در فصول رشد باشد..
وضعیت زاد آوری توس بسیار اندك به نظر می‌رسد.(6/26 اصله در هكتار در دامنه شمالی و 80 اصله نهال در هكتار در دامنه شرقی). اغلب تجدید حیات به صورت غیر جنسی و به صورت پاجوش صورت می‌گیرد. این راه حل نمی تواند موجودیت رویشگاه را تا مدت مدیدی تامین نماید، چون كنده‌ها قدرت پاجوش دادن را پس از چندی از دست می‌دهند و از طرف دیگر تغییر فرم احتمالی دانه و شاخه زاد به شاخه زاد آینده این ذخیره گاه ژنتیكی با ارزش را در خطر نابودی قرار می‌دهد. اهمیت این موضوع وقتی بیشتر می‌شود كه تحقیقات انجام شده نیز سیر قهقهرایی را برای این جامعة بسیار ارزشمند پیش بینی كرده‌است. بنابراین تولید نهال و جنگلكاری توس اجتناب ناپذیر می‌نماید.با توجه به موفقیت در تولید نهال و رشد قابل ملاحظه نهال در فضای بدون رقابت ، می‌توان به توسعه و كاشت آن در حاشیه‌های قسمت فوقانی جنگلهای شمال به منظور تولید چوب و برگ (اندام دارویی) اقدام نمود.

منابع

1- زرگری، علی، 13.گیاهان دارویی، جلد چهارم، انتشارات دانشگاه تهران صفخه.
2- ثابتی، حبیب الله. 1373. جنگلها، درختان و درختچه‌های ایران. انتشارات دانشگاه یزد، 810 صفحه.


An Investigation on some ecological aspects on Betula pendula
in sari forest

Ysefzadeh. H1 , Espahbodi. K2 , Abdi. E3 and Farhadi. F4
-MS student of forestry in Tarbiatmodarres university 2 - Scientific member, Natural Resources Research Center of Mazandaran. 3- MS student of forestry in Tehran University 4- MS student forestry in Gorgan University

Abstract
Betula pendula is one of the most important medical and industrial tree. It has been used for curing many diseases. Now some medical component are extract from its leaf in some country. Because of competition it has some limited distribution site In Iran. But its seedling grow well in nursery. This research performed in the forest that located in north aspect of Alborz mountain named Sangdeh forest. The result showed that it distribute from 2200 to 3000 meter altitude. In the rocky site and east aspect it has seen with Quercus macrantera. In north aspect it has seen with beech and carpinus spp. The slop of these sites changes between 80 to over 100%. In the best sites there are about 90 tree in 1000 square meters, and the mean number of seedling were 2.66 in east aspect and 3.3 in north aspect per 1000 square meters. It seems to be possible to plantation the Betula pendula seedling lower lands to produce both wood eor industry and leave medicine.
Key words: Betula pebdula- medical species-ecological requirements

شناسایی و بررسی پراكندگی و علل در معرض خطر قرار گرفتن تعدادی از گونه‌های مهم دارویی منطقه فریدن و فریدونشهر استان اصفهان
مصطفی نوروزی
عضو هیأت علمی مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی اصفهان
اصفهان مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی - شهرك امیر حمزه ص. پ. 199- 81785
 

خلاصه

لازمه حفظ و حراست از گیاهان و پوشش گیاهی جمع‌آوری و شناسایی گیاهان و بررسی عوامل مختلف موثر در انقراض آنهاست. در جهت شناسایی گیاهان استان اصفهان حدود 17000 نمونه از كل استان جمع‌آوری و مورد شناسایی قرار گرفت. حدود 1700 گونه مختلف در این استان مورد شناسایی قرار گرفت كه از این تعداد حدود 350 گونه گیاه دارویی است. منطقه فریدن و فریدونشهر در غرب استان اصفهان یكی از مناطق مهم استان از نظر حضور گونه‌های مختلف دارویی و مرتعی است. 20 گونه مهم دارویی در این دو شهرستان از نظر پراكنش و عوامل مختلف موثر بر انقراض آنها مورد بررسی قرار گرفت. چرای بیش از حد و پیش از موعد و برداشت بی‌رویه گیاهان مهم دارویی در چند ساله اخیر و شخم و تبدیل اراضی مرتعی از مهمترین عوامل تهدید گونه هاشناخته شده است. قرق، جمع‌آوری بذرها و كشت و اهلی كردن آنها از روشهای حفظ این گونه‌ها می‌باشد.
واژه‌های كلیدی: شناسایی، انقراض، گونه‌های دارویی

 

مقدمه

اهمیت پوشش گیاهی و گیاهان بر كسی پوشیده نیست. نابودی و انقراض هر گونه گیاهی به منزله نابودی تعداد زیادی از ژنهای مختلف و ساقط شدن آنها از توانمندیهای موجود می‌باشد.
از بین رفتن یك گونه گیاهی با به خطر افتادن محیط زیست سایر گونه‌ها و حتی موجودات دیگری كه در آن محیط زندگی وابسته به آن گونه را دارند همراه است. مسأله از بین رفتن گونه‌های گیاهی نه تنها در ایران، بلكه در تمام دنیا وجود داشته و اكثر كشورهای دنیا هر ساله تعدادی از گونه‌های گیاهی خود را از دست می‌دهند.
مطالعات در مورد گیاهان و گونه‌های در حال انقراض و مسأله حفظ ذخایر ژنتیكی در دنیا از سال 1960 به‌طور جدی مطرح و كم كم سازمانها و ارگانهای مختلفی از جمله F.A.O ، U.N.E.P. ، I.U.C.N و W.W.F بوجود آمده و اقداماتی در جهت حفاظت از این ذخایر انجام داده اند.
از اقداماتی كه این سازمانها انجام داده‌اند تشكیل بانكهای ژن گیاهی و تعیین مناطق حفاظت شده جهت حفظ ذخایر ژنتیكی و كاشت گونه‌های در حال انقراض در باغهای گیاه‌شناسی بوده است. گیاهان در حال انقراض در بعضی از كشورها شناسایی و در كتابی به‌نام Plant red, data book كه از طرف I.U.C.N منتشر گردیده ذكر شده است. در این كتاب گیاهی از ایران نام برده نشده است.گونه‌های بومی (Endemic) یا انحصاری به‌عنوان مهمترین گونه‌های گیاهی هر كشوری محسوب می‌گردند، زیرا با از بین رفتن این گونه‌ها نسل گونه برای همیشه در دنیا منقرض می‌گردد. بنابراین در مطالعات گونه‌های در حال انقراض ابتدا باید به گونه‌های بومی توجه خاص شود.
 

مواد و روشها

ابتدا گونه‌های مختلف گیاهی استان اصفهان با اجرای طرح جمع‌آوری و شناسایی گیاهان استان اصفهان طی 15 سال جمع‌آوری و مورد شناسایی قرار گرفتند. با اجرای این طرح حدود 17000 نمونه گیاهی جمع‌آوری كه از این تعداد نمونه حدود 1700 گونه مورد شناسایی قرار گرفت. سپس با اجرای طرحی دیگر با عنوان جمع‌آوری و شناسایی گیاهان در حال انقراض در استان اصفهان با تنظیم فرمی مخصوص گونه‌های بومی یا انحصاری، گونه‌های نادر، در معرض خطر، در حال انقراض و آسیب پذیر مورد مطالعه و بررسی قرار گرفت. عوامل مختلف تخریب در این طرح طبقه‌بندی و مورد بررسی قرار گرفت و در نهایت گونه‌های مهم گیاهان دارویی استان پس از مطالعه و بررسی پراكنش آنها از نظر در معرض خطر قرار گرفتن مورد بررسی و مطالعه قرار گرفت و عوامل تخریب نیز برای هر كدام از آنها مشخص گردید.
 

نتایج و بحث

با توجه به شناسایی گیاهان استان اصفهان، تعداد گونه‌های مهم دارویی شناسایی شده در استان اصفهان بیش از 350 گونه تشخیص داده شد. از این تعداد حدود 20 گونه مهم دارویی برای این منظور مورد بررسی قرار گرفت. پراكنش گونه‌ها و وضعیت گونه‌ها از نظر در معرض خطر بودن مورد بررسی قرار گرفت. پس از بررسی فرمهای عملیات صحرایی در مورد وضعیت گونه‌های ذكر شده این گونه‌ها به ترتیب به گروههای گونه‌های نادر، گونه‌های انحصاری، گونه‌های در معرض خطر، گونه‌های آسیب پذیر و گونه‌های بدون مشكل اساسی بر اساس تقسیم‌بندی سازمان بین المللی I.U.C.N تقسیم‌بندی شدند.
از نظر عوامل تخریب و در معرض خطر قرار گرفتن گونه‌ها عواملی نظیر چرای بیش از حد، شخم و تغییر كاربری، خشكسالی و كم شدن نزولات، برداشت مستقیم انسان از طبیعت و تغییر كاربری زمینهای مرتعی نظیر احداث كارخانه و- از عواملی بودند كه در فرمها از امتیازات بیشتری برخوردار بودند. به‌خصوص در مورد گیاهان دارویی برداشت مستقیم گیاهان دارویی توسط مردم از عرصه و چرای بیش از حد ظرفیت و پیش از موعد 2 عامل مهمی هستند كه اكثر گونه‌های گیاهی دارویی را در معرض خطر قرار می‌دهند. برای رهایی از چنین معضلی باید با بررسی گونه‌های گیاهان دارویی از نظر سازگاری و كشت به‌صورت زراعی این مشكل را برطرف نمود و برای این منظور فقط از ژرم پلاسم منابع طبیعی استفاده نمود.
 

گونه‌هایی كه در این تحقیق مورد بررسی قرار گرفت عبارتند از :

منابع

1 - نوروزی، مصطفی. 1373. گزارش نهایی طرح جمع‌آوری و شناسایی گیاهان استان اصفهان و تشكیل هرباریوم.
2 - نوروزی، مصطفی. 1378. گزارش نهایی طرح جمع‌آوری و شناسایی گیاهان در حال انقراض در استان اصفهان و چهارمحال و بختیاری.


Determination and studying the distribution and factors affecting on distinct of some important Medicinal plants. In Feridan and Feridoonshahr region.
M. NowRoozi,
Esfahan Research centeral agriculture and natural Resource

Abstract
For conservation plants, taking samples and determination and study the factors affecting the distinct of the planets is necessary. For study the Esfahan province palnts. About 17000 spesimen have been taken and after determination take them into the Herbarium. About 1700 different species have been determined. About 350 medicinal plants also have been determined distribution and factors attesting the distinct of 20 important Medicinal plant in Feridan and Feridoonshahe region has ben stadid. According to this study over grazing over harvesting and pawing the pasturs was the important factors caused distinction of these plants.
Keywords: distribution, medicinal plants

دارواش؛ گیاه دارویی ناشناخته
حمید رضا ناجی1 ، سیده آمنه مطلبی2و جواد قیصریان فرد1
1- عضو هیأت علمی دانشگاه ایلام 2- كارشناس ارشد پرستاری
ایلام - خیابان پژوهش- دانشگاه ایلام- دانشكده كشاورزی- گروه جنگل و مرتع
 

خلاصه

استفاده از گیاهان در درمان بیماریها، شاید به قدمت انسان برگردد. یكی از این گیاهان كه سالها قبل از میلاد مسیح به ارزش آن پی برده اند و امروزه در بسیاری از كشورها استفاده زیادی می شود، گیاه نبمه انگل دارواش است. این گیاه همیشه سبز( بعضی از گونه ها خزان كننده) به عنوان انگل بسیاری از درختان جنگلی و میوه شناخته می شود كه می تواند سبب نابودی آنها نیز گردد. این بررسی با هدف شناسایی و معرفی خصوصیات درمانی و دارویی گیاه دارواش انجام گرفته و امید است كه با شناساندن كاربردها و موارد مصرف زیاد آن در درمان انواع بیماریها، توجه محققین و متخصصین به این گیاه ارزشمند جلب گردد.
واژه های کلیدی : دارواش ، داروئی ، بیماریها .
 

مقدمه

دارواش (Mistletoe) نام گونه اروپایی( Viscum album) است، ولی این نام به كلیه گیاهان نیمه انگل خشبی نسبت داده می شود. دارواشها گیاهان نیمه انگلی هستند كه بر روی درختان، بوته ها و سایر گیاهان رشد می كنند. آب و نمكهای معدنی را از میزبان جذب نموده، با انجام عمل فتوسنتز، كربوهیدراتهایی تولید می كنند كه مملو از انرژی می باشند چند صد گونه دارواش در دنیا وجود دارد كه غالباً در نواحی گرمسیری و نیمه گرمسیری رشد می كنند(1).در ایران نیز در جنگلهای شمال، گونه دارواش اروپایی و در غرب گونه موخور (Loranthus europaeus ) و بر روی گونه های سوزنی برگ دارواش كوتوله (Arceuthobium sp.) مشاهده می شود، كه متأسفانه در ایران از آنها تنها به عنوان یك گیاه انگل و مزاحم نام برده و كمتر استفاده دارویی می شوند(3).دیوس كوریدوس، پیش از میلاد مسیح، از دارواش به عنوان یك گیاه سمی و دارویی نام می برد و در سال 1682 در فرانسه به قدرت زیاد آن در صرع اشاره كرده اند،ولی استفاده از آن از سال 1900 میلادی رونق خاصی گرفت.
دارواشها دارای تیرامین آمین، بتا فنیل اتیل آمین، ویسكوتوكسین و لكتین هستند كه خصوصیات مولكولی و فارماكولوژیكی ویسكوتوكسینها شباهت بسیار زیادی به زهر مار دارد(5و6). بنابراین با توجه به خواص دارویی بسیار مناسب دارواشها و همچنین خاصیت نیمه انگلی آنها،می توان با برداشت و قطع این گیاه از میران آسیب رسانی به درخت کاست و به عنوان یک گیاه دارویی کارآمد استفاده نمود.
 

مواد و روشها

در طی8 سال بررسی و مطالعه خصوصیات گیاهشناسی، آناتومیكی، بیولوژیكی، اكولوژیكی، دارویی- درمانی، جنگلشناسی، روشهای كنترل و مبارزه با دارواشها, نتایج بسیار ارزشمندی حاصل شده است كه در مقاله حاضر جهت شناساندن خصوصیات درمانی و دارویی دارواشها و معرفی آن به عنوان یك گونه دارویی با ارزش، از مشاهدات عینی و كاربردهای سنتی و محلی، مروری بر منابع و مطالعات پیشین استفاده گردیده است.
 

نتایج و بحث

در گیاهنامه های غربی، چین و خاورمیانه قدیم تنها گونه مورد استفاده در پزشكی گونه( Viscum album)بوده است ولی امروزه خصوصیات دارویی و درمانی گونه های دیگر (موخور، دارواش كوتوله و-) نیز كشف شده است. دارواشها دارای موسیلاژ، قند، روغن ثابت، رزین و مقداری تانن و نمكهای مختلف هستند. قسمت فعال گیاه، رزین(ویسین) است كه در نتیجهء عمل تخمیر، توده ای زرد رنگ، چسبنده و رزینی می شود. از برگهای پودر شده، سته های رسیده و شاخه های جوان و یا عصاره مایع در درمان استفاده می كنند(3). دارواشها را معمولا- در بهار جمع آوری ودر هوا یا در كوره الكتریكی در دمای 106 درجه فارنهایت خشك می كنند.در اروپا بیشتر از روش تزریق و در ایالات متحده معمولا"از جوشانده یا از تنتور(عصاره الکلی) استفاده می کنند. دز دارویی دارواش بسیار کم و مقادیر زیاد آن می تواند سمی باشد.برای تهیه جوشانده دارواش، 5/2 گرم (نصف قاشق چایخوری) از پودر کاملا" نرم شده را در یک فنجان آب سرد مخلوط نموده و به مدت 12 ساعت در دمای اتاق قرار می دهند، سپس از صافی عبور داده و مصرف می نمایند. ماکزیمم مصرف روزانه 10 گرم (2 قاشق چایخوری) دارواش می باشد. از خواص درمانی این گیاه می توان به کم کردن فشار خون، بهبود گردش خون، شل نمودن سفتی عضلانی، بند آورنده خونریزی داخلی،تشنج، نقرس، هیستری (نوعی بیماری روانی كه با شبیه سازی اختلالات گوناگون همراه است)، سیاه سرفه، آسم، سرگیجه، اسهال، كاهش دوره قاعدگی، كره(حركات غیر ارادی سریع و پرشی)، تپش قلب، صرع، رماتیسم، سردرد میگرنی، اضطراب و اخیرا- سرطان و ایدز اشاره كرد. از عصاره دارواش اروپایی در درمان سرطان سرویكس(دهانه رحم)، تخمدان، سینه، معده، كولون و ریه استفاده می كنند. درمان سرطان با این عصاره ممكن است به چند ماه تا چند سال زمان نیازمند باشد. از عصاره دارواش در درمان ایدز نیز استفاده می کنند. در سال 1998 از تزریق این عصاره برای بهبود پاسخ ایمنی استفاده گردید(7). در بسیاری از نقاط غرب كشور نیز روستائیان جهت درمان دمل و زخم و حتی شكستگی و ضرب دیدگی دست و پا از این گیاه استفاده می كنند(3). در بررسی اثر عصاره هیدروالكلی میوه گیاه موخور در پیشگیری از تشنج ناشی از نیكوتین در موشهای سوری، ثابت شد كه این عصاره به طور معنی داری از تشنج حاصله می كاهد و می تواند جایگزین داروهای صناعی در درمان بیماران گردد (2). در مناطق غرب كشوربخصوص ایلام نیز از نرم شدهء برگ موخور(نوعی دارواش) برای خروج چرك از زخم و دمل استفاده می كنند و نیز برای كاهش درد ناشی از شكستگی استخوان،شاخه های تازه و سالم گیاه را بر روی محل شكستگی می گذارند. از ساییدهءمیوه موخور نیز به عنوان موبر استفاده می كنند. جوشاندهء برگ گیاه موخور در درمان زخمهای دستگاه تناسلی نیز مؤثر است(پژوهشگر).
 

منابع

1-پاركر،سی. و ریچز،سی. آر.1376. علفهای هرز انگلی جهان. ترجمهء سید محمد رضا موسوی و پرویز شیمی. انتشارات برهمند. 386صص.
2-زاهدی،ص. ا،اراضی و ج. یاری، 1377، مطالعهء اثر عصاره هیدرو الكلی میوه گیاه دارواش در پیشگیری از تشنج ناشی از نیكوتین در موش سوری، مجله علوم دانشگاه شهید چمران اهواز،شماره 4، 23-27.
3- ناجی، حمید رضا. 1381، تاءثیر گیاه موخور بر ساختار چوب درخت بلوط غرب، چاپ نشده.
4-Anonymous, 2003. Mistletoe. www. Botanical. Com.
5-Anonymous, 2003.Mistletoe.wwwtreelore.com
6-Garter,W. 2002.Mistletoe Extracts and cancer therapy.www.townsendletter.com
7-Sawin, L. 2003.Mistletoe.www.getting.well.com



Mistletoe:The yet-unknown medicinal plant
Hamid Reza Naji, Seyed Ameneh Motallebi,Javad Ghysarian Fard
Ilam University
Email: h_naji@mail.ilam.ac.ir

Abstract
The current study aims at identifying the medicinal advantages of mistletoe. Mistletoe is the European name for viscum album, but this name has been attributed to all semi-parasite woody plants. Mistletoe is referred to as a parasite plant in Iran, and less used as a medicine. The powdered leaves, ripe berries or extract have been used in treatment. This plant is narcotic, antispasmodic, diaphoretic and tonic. Furthermore, the use is madeofabove-mentioned plant in curingepilepsy, hysteria, cancerand Aids.
Key words: mistletoe, unknown, medicinal plant

شناسایی و بهره برداری از علفهای هرز دارویی موجود
در مزارع و باغهای شهر یزد
امیر عباس مینایی فر1 و رضا دانائی2
1- كارشناس ارشد سیستماتیك گیاهی
2- كارشناس كشاورزی
 

خلاصه

علفهای هرز دارویی دسته‌ای از گیاهان دارویی خودرو می‌باشند كه در مزارع و باغها و به طور كلی هرجا كه شرایط مناسبی وجود داشته باشد رویش می‌نمایند و بسیاری از این دسته گیاهان جزو گیاهان سنتی و رایج در طب قدیم ایران هستند.
هدف از این تحقیق ارائه یك راهكار مناسب دومنظوره برای مبارزه با علفهای هرز دارویی به صورت مكانیكی و كاهش استفاده از علف‌كشها از یك سو و بهره‌برداری از خواص دارویی آنها از سوی دیگر است. در این تحقیق ابتدا علفهای هرز دارویی مزارع و باغهای استان یزد شناسایی و بعد زمان و نحوه برداشت و نگهداری صحیح آنها مشخص گردید. در این تحقیق 8 گونه علف دارویی رایج كه در طب سنتی نیز از آنها به عنوان گیاهان دارویی نامبرده شده است مورد بررسی قرار گرفته اند.
واژه‌های كلیدی: علفهای هرز دارویی، بهره‌برداری، شناسایی

 

مقدمه

گیاهان هرز به آن دسته از گیاهان گفته می‌شود كه به طور ناخواسته و برخلاف میل كشاورز در مزارع و باغها روئیده و با گیاهان اصلی رقابت می‌كنند و موجب كاهش كمی و كیفی رشد محصول گیاه اصلی می‌شوند (1). اما بسیاری از گیاهان هرز معمول و رایج دارای خواص دارویی بوده و از دیرباز در طب سنتی مورد استفاده قرار می‌گرفته‌اند (4و6 ). به طور معمول برای مبارزه با علفهای هرز از علف‌كشهای شیمیایی استفاده می‌شود كه افزایش كاربرد علف‌ كشها باعث آسیب به طبیعت و بروز مشكلات زیست محیطی می‌شود (3). یكی از راههای سنتی مناسب جهت مبارزه با علفهای‌ هرز مبارزه مكانیكی است. درصورتی كه كشاورزان در مورد نگهداری و خشك نمودن صحیح بخشهایی از گیاهان دارویی كه دارای مواد موثر دارویی هستند آموزشهای لازم را ببینند، می‌توان به نحو احسن از گیاهان هرز دارویی استفاده نمود(2 و5) بدون آنكه به محیط زیست و محصول اصلی كشاورزان آسیب جدی وارد شود.
 

موا د و روشها

در ابتدا مزارع و باغهای اطراف شهر یزد برای شناسایی و تعیین گونه‌های دارویی با ارزش مورد بررسی قرار گرفت. پس از شناسایی این گونه‌ها، قسمتهای اصلی و مهم گیاهان كه دارای مواد موثردارویی بودند مشخص شد و در نهایت زمان مناسب برداشت (مبارزه مكانیكی) گونه‌ها وچگونگی نگهداری و خشك نمودن آنها تعیین گردید.

 

نتایج و بحث

بر اساس این تحقیق تعداد 8 گونه هرز دارویی با ارزش در باغها و مزارع یزد شناسایی شد كه خواص و مواد موثره و قسمتهای مورد استفاده گیاه و زمان برداشت آن ارائه می‌شود:
1 - گل قاصدكTaraxacum Spp. بخشهای مورد استفاده: ریشه، برگ، گل و ساقه.
تركیبهای موثر: ترپن‌ها، تاراكساسین، تاراكستین، تانن‌ها. استرول‌ها، گلوكوزید.
زمان برداشت:
ساقه: بهمن و اسفند.
برگ: فروردین تا مرداد.
گل: فروردین و اردیبهشت.
ریشه: اسفند- مهر.
خواص درمانی: گلها برای تصفیه خون بكار می‌رود. برگهای تازه سرشار از ویتامین C می‌باشد، ریشه و ساقه مقوی معده بوده و مسهل صفرا است.
2 - كاسنیCichurium intybus
بخشهای مورد استفاده: ریشه.
تركیبهای موثر: گلیكوزید، شیكورین، اینولین، تانن‌ها، قندها.
زمان برداشت:
ریشه در اوائل پاییز برداشت می‌شود.
خواص درمانی : اشتها آور، مدر، ملین و محرك.
3 - پنیرك Malva sylvesteris بخشهای مورد استفاده: گل و برگ.
تركیبهای موثر: موسیلاژ، تانن‌ها، ویتامین C.
زمان برداشت:
گل: اوایل فروردین تا اواخر مرداد ماه.
برگ: اردیبهشت ماه تا اواخر تیرماه.
خواص درمانی: درمان ناراحنی‌های مجاری تنفسی، پار‌گی‌های مخاطی و اولسرهای معده، پاد زهر اسید یا بازهای جذب شده در بدن.
4- یولاف: Avena fatua بخشهای مورد استفاده: بذر.
تركیبهای موثر: نشاسته، گلوكونین‌ها ، ویتامین‌های گروه B، اسید پانتوتنیك و كاروتن.
زمان برداشت:
بذر: تیرماه تا شهریور ماه.
خواص درمانی: اشتها آور و كاهنده دردهای گلو و سینه، رفع بی‌خوابی‌ها و خستگی‌ها، كاهنده فعالیت تیروئید و فشار خون بالا.
5 - گل گندمCentaurea Spp.
بخشهای مورد استفاده: گل.
تركیبهای موثر: ساپونین‌ها ، لعاب و تاننها، سانتورین. سیكورین.
زمان برداشت:
گل: اواخر اردیبهشت تا مرداد.
خواص درمانی: گلها مدر، تحریك كننده متابولیسم، برای تنظیم جهاز هاضمه و درمان ناراحتی‌های معده بكار می‌رود.
6 - بارهنگPlantago lanceolata& Plantago major
بخشهای مورد استفاده: برگ، بذر.
تركیبهای موثر: گلیكوزید اوكوبین، كاتالپین، لعاب، كارتنوئیدها، اسید سالیسیلیك.
زمان برداشت:
گل: خرداد تا شهریور.
خواص درمانی: ضد سرفه، ملین، درمان نیش زنبورها و كوفتگیها
7 - خار مقدس Cnicus benedictus.
بخشهای مورد استفاده: برگها و سرشاخه‌ها.
تركیبهای موثر: سینسبین، تانن ها، اسانس روغنی، لعاب.
زمان برداشت:
برگ و سرشاخه ها: اردیبهشت تا مرداد.
خواص درمانی: اشتها آور، تحریك كننده ترشح صفرا، تحریك كننده فعالیتهای كبدی، بادشكن و قابض.
8- شاتره Fumaria vaillantii
بخشهای مورد استفاده: سرشاخه ها.
تركیبهای موثر: آلكالوئیدها به ویژه فومارین و تانن ها.
زمان برداشت:
سرشاخه‌ها: اردیبهشت تا مرداد.
خواص درمانی: افزایش حركات دودی روده و اشتها آور، مدر، مسهل صفرا، رفع ناراحتی‌های معده.
 

منابع

1- كریمی، هادی.1380.گیاهان هرز ایران. مركز نشر دانشگاهی تهران-419 صفحه.
2- .1376، گیاهان هرز رایج خاور نزدیك- ترجمه: محمد صانعی شریعت پناهی، نشر آموزش كشاورزی-250 صفحه.
3- صمصام شریعت، هادی.1374. پرورش و تكثیر گیاهان داروئی - انتشارات مانی. 419 صفحه.
4- ولاگ، ژان و استودلا، ژیری. گیاهان دارویی /برگردان: ساعد زمان. 1376. انتشارات ققنوس.367 صفحه.
5- امین، غلامرضا. گیاهان داروئی سنتی ایران. 1370. معاونت پژوهشی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكی.230 صفحه.
6- Evans,M.2001.The complete guide to natural home remedies.Anness published.London. Pp127.


Identification and Utilization of medicinal weeds that existing on gardens and farms on Yazd city.
Amir Abbas Minaeifar, Reza danaie

Abstract:
Medicinal weeds are some of medicinal plants that germination on self - grow on farms and gardens. Most of these plants belong to popular medicinal in Iran.
In this study we try to present a mutual suitable approach for challenging with weeds and reduces use of chemical herbicides, and operation of medicinal weeds.
In this research at first identified medicinal weeds on farms and gardens in Yazd and then assigned harvest time, harvest manner and setted suitable condition for drying and keeping.
According to this study 8 species of medicinal weeds recognized that these plants use in popular medicinal in Iran.
Keywords: medicinal weeds, Identification

بررسی فنولوژیكی گونه دارویی آلولك (گیلاس وحشی)Cerasus avium L.
در جنگل لوه
سید زیدا- میركاظمی
عضو هیأت علمی مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی استان گلستان
 

خلاصه

فنولوژیكی، مطالعه پدیده‌های دوره‌ای حیاتی تحت تأثیر عوامل آب و هوایی و به‌طور كلی مطالعه تغییرات ظاهری گیاهان در فصول مختلف می‌باشد. با توجه به‌اینكه رویشگاه لوه رویشگاه منحصر به‌فرد این گونه بوده وتراكم این گونه درآن نسبت به سایر رویشگاهها بیشتر می‌باشد بنابراین بررسی فنولوژیكی این گونه با ارزش دراین رویشگاه انجام گرفت، در راستای اجرای این بررسی با توجه به بازدیدهای صحرایی، سه قطعه نمونه به نحوی انتخاب شدند كه تغییرات عمده آب و هوایی و ارتفاعی را نسبت به یكدیگردربرداشته باشند و از كلیه درختان آلولك در ماههای مختلف سال ودر دفعات متعدد طی 5 سال بازدید بعمل آمد و دراین دوره زمانی بروز پدیده‌های فنولوژیكی گیاهان مزبور مشخص گردید.
واژه‌‌های كلیدی: گیاهان دارویی، معرفی، آشتیان
 

مقدمه

آلولك درختی است از تیره Rosaceae كه در اغلب نقاط جنگلهای شمال ایران از آستارا تا جنگل لوه و در ارتفاعات مختلف به‌صورت پراكنده رویش دارد. این گیاه جزو گیاهان دارویی محسوب می‌شود، به‌طوری كه یونانی‌ها انواع مختلف آنرا در 400 سال قبل از میلاد مسیح پرورش می‌دادند، ولی رومیان، فقط نژادهای وحشی آنرا می‌شناختند. از میوه آن نوعی نوشابه به نام كیرش Kirsch در اروپا تهیه می‌شود كه دارای مقدار كمی اسید سیانیدریك بوده كه نیرو دهنده دستگاه گوارش می‌باشد، دمگل آن طعمی قابض، تلخ واثری مدر دارد و در تركیب تعداد زیادی از فرمولهای داروئی گیاهی جهت درمان ناراحتی‌های كلیه و مجاری ادرار مانند ورم كلیه، آلبومینوری، آب آوردن اعضای بدن، دفع رسوبهای ادراری و سنگ كلیه استفاده می‌شود، روغن مغز هسته آن در طب سنتی جهت رفع درد وناراحتی‌های معده كاربرد زیادی دارد(1). و به‌دلیل اهمیت آن، ضرورت ایجاب می‌نماید كه مطالعات فنولوژیكی به‌منظور مدیریت بهینه روی این گونه صورت گیرد. در ارتباط با سابقه تحقیق فنولوژیكی این گونه می‌توان به گزارش نهایی طرح تحقیقاتی فنولوژیكی گونه بلوط(2) در جنگل لوه اشاره نمود كه در گزارش فوق فنولوژیكی گونه آلولك به‌عنوان یكی ازگونه‌های درختی منطقه مورد بررسی قرار گرفته است .
 

مواد و روشها

در این بررسی نخست منطقه، با استفاده از نقشه توپوگرافی و جنگل گردشی مورد بررسی دقیق قرار گرفت و با توجه به بازدیدهای صحرایی و وضعیت فیزیوگرافی و جهت كلی منطقه و تیپ گیاهی موجود، به‌ویژه وضعیت آب و هوایی، تغییرات در سه حد ارتفاعی مشاهده شد و جهت انتخاب قطعات مطالعاتی مقرر گردید كه:
الف - پلاتهای مورد انتخاب (قطعات مطالعاتی) در سه حد رویشگاهی انتخاب شوند، بدین نحو كه حد ارتفاعی تحتانی (پایین) 600 متر و حد ارتفاعی میانی (وسط) 1000 متر و حد ارتفاعی فوقانی (بالا) 1600 متر بوده تا تغییرات عمده آب و هوایی و ارتفاعی را در بر گرفته و همچنین معرف كلی جنگلهای منطقه باشند.
ب - قطعات نمونه به شكل مربع وبا مساحت 4 هكتار پیاده شد.
ج - درختان طوری انتخاب شدند كه سالم، بالغ، خوش فرم و دارای تاج مناسب باشند. د - پلاتها به‌نحوی انتخاب شدند كه حتی المقدور قابل دسترسی باشند.
و - درختان در توده‌هایی انتخاب شدند كه كمتر مورد دخالت انسان و دام واقع شده باشد. كلیه درختان منتخب در طی سال، مرتب مورد بازدید قرار گرفته و تاج درختان با دوربین چشمی مشاهده شده و مؤلفه‌های مورد بررسی در فرمی كه حاوی اطلاعات گونه بود درج گردید.
 

نتایج و بحث

نتایج بدست آمده به‌طور خلاصه در ارتفاعات مختلف به‌شرح زیر ارائه می‌گردد:
- ارتفاع از سطح دریا 600 متر: آغاز گلدهی، هفته اول فروردین - ظهور برگ، هفته اول فروردین - شروع خزان برگ، هفته دوم مهر - خاتمه خزان برگ، هفته سوم آبان - رسیدن بذر، هفته سوم خرداد - شروع خزان بذر، هفته اول تیر - خاتمه خزان بذر، هفته دوم مرداد .
- ارتفاع از سطح دریا 1000 متر: آغاز گلدهی، هفته چهارم فروردین - ظهور برگ، هفته چهارم فروردین - شروع خزان برگ، هفته دوم مهر - خاتمه خزان برگ، هفته دوم آبان - رسیدن بذر، هفته چهارم خرداد - شروع خزان بذر، هفته دوم تیر - خاتمه خزان بذر، هفته چهارم تیر .
- ارتفاع از سطح دریا 1600 متر: آغاز گلدهی، هفته اول اردیبهشت - ظهور برگ، هفته اول اردیبهشت - شروع خزان برگ، هفته اول مهر - خاتمه خزان برگ، هفته چهارم مهر - رسیدن بذر، هفته دوم تیر - شروع خزان بذر، هفته سوم تیر - خاتمه خزان بذر، هفته چهارم تیر.
با توجه به نتایج حاصله این نظریه تائید می‌گردد كه عامل ارتفاع از سطح دریا روی پدیده‌های فنولوژیكی نقش اساسی دارد چرا كه این عامل تحت تأثیر مستقیم شرایط آب و هوایی قراردارد و به همین علت اگر همزمان پدیده‌ای بسته به ارتفاع از سطح دریا مورد توجه قرار گیرد، تفاوتهایی را نشان می‌دهد به‌طوری كه در طول فصل رویش، ظهور یك فعالیت حیاتی معینی (مانند گلدهی، ظهور برگ گونه معین) در ارتفاعات مختلف به‌طور همزمان شروع نمی شود و از آنجائی‌كه برای شروع یك فعالیت حیاتی باید دماهای حداكثر و حداقل به حد معینی برسند (آستانه تحریك رشد) و روند افزایش این دماها در خاتمه فصل استراحت و آغاز فصل رویشی بنحوی است كه هر قدر ارتفاع كمتر باشد دماهای مذكور سریعتر افزایش یافته و در مدت زمان كوتاهتری به حد مطلوب برای شروع فعالیتهای حیاتی درختان می‌رسند، بنابراین با افزایش ارتفاع، به‌علت تأخیر زمانی در افزایش دماها تا آستانه تحریك رشد، فعالیتهای حیاتی نیز با تأخیر آغاز می‌شود. خزان یك گونه معین در ارتفاعات مختلف نیز به‌طور همزمان آغاز نمی‌گردد، زیرا برای شروع خزان، دمای حداقل باید تا حدود معینی كاهش یابد و روند كاهش دماهای حداقل در ارتفاعات مختلف بنحوی است كه با افزایش ارتفاع، دمای حداقل سریعتر كاهش یافته و به حدی می‌رسد كه برای رشد و نمو درختان، محدود كننده (شروع خزان) می‌باشد. بنابراین با افزایش ارتفاع، به‌علت تسریع در كاهش دمای حداقل، خزان زودتر آغاز شده و سریعتر نیز خاتمه می‌یابد، ولی در ارتفاعات پایین تر و به‌علت تأخیر در كاهش دمای حداقل، خزان، دیرتر آغاز شده و كندتر خاتمه می‌یابد. بدیهی است كه فتوپریودیسم (Photoperiodism) نیز نقش عمده‌ای در خزان بسیاری از درختان دارد كه با كاهش ساعات روشنایی روز انجام می‌گیرد و این عامل در قطعات فنولوژی برای كلیه درختان تحت بررسی یكسان بوده است، بنابراین برای دستیابی به اطلاعات مربوط به دامنه تغییرات زمان وقوع این پدیده‌ها، گونه مورد نظر به‌مدت پنج سال تحت بررسی قرار گرفته است .
 

منابع

1-زرگری، علی. 1370. گیاهان داروئی، جلد 2. انتشارات دانشگاه تهران.
2- میركاظمی، سید زیداله. 1377. بررسی فنولوژی گونه بلوط در طرح جنگلداری لوه. گزارش نهایی، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع.



An Investigation on phenology of medicinal plant Cerasus avium L. in Loveh forest
S.Z.Mirkazemi
Member of scientific board; Golestan Agriculural and Natural Resources research center

Abstract
Phenology is the vital periodic phenomena studies under effect of climatic factors and generally study of apparent changes of plants in various seasons .In order to investigate phenology of this valuable plant The study was conducted in loveh site which is one of unique site of Cerasus avium and density of this plant is more than that of the other sites. In order to conduct this investigation, with vegard to field observations, there were selected three sample plots so that they include main climatic and altitudinal changes and there were surveyed all the Cerasus avium trees in various month of the year in numerous times during five years and the appearance of phenologic phenomena were determined during time period.
Key Words: phenology, Cerasus avium, Medicinal plant

جمع‌آوری و شناسایی گیاهان دارویی استان خراسان
سیدابراهیم موسوی1، حسن امیرآباری زاده1، اصغر پاریاب1 و مسعود عباسی1
1- كارشناس مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی خراسان)
Email: moussavie@yahoo.com
 

خلاصه

استفاده از گیاهان دارویی به قدمت عمر انسان برمی‌گردد، اما استفاده صحیح از گیاهان دارویی مشروط به وجود اطلاعات دقیق و علمی در مورد آنهاست. در این راستا اولین گام جمع‌آوری و شناسایی گیاهان دارویی است. در این مقاله براساس فازاول طرح جمع‌آوری و شناسایی گیاهان دارویی خراسان، 193 گونه گیاه دارویی شناخته شده در استان خراسان ارائه گردیده است كه در 158 جنس و 57 تیره گیاهی قرار می‌گیرند. هم چنین مشخصات گیا ه از قبیل نام علمی جنس و گونه، نامهای فارسی و محلی گونه، محل پراكنش گیاه، شماره هرباریومی، ارتفاع محل جمع‌آوری از سطح دریا، اثر درمانی گیاه، نحوهمصرف، و اندام دارویی مورد استفاده برای هر یك از گونه‌ها ذکر گردیده است.
واژه‌های كلیدی: شناسایی، گیاهان دارویی، خراسان.

 

مقدمه

نظر به ارزش و اهمیت گیاهان دارویی ایران و رویکرد جهانی مردم به طبسنتیو مصرف روزافزون این گیاهان در دنیا، در مقاله حاضر سعی گردید مشخصات گیاه شناسی، چگونگی پراکنش و خواص دارویی این دسته از گیاهان در خراسان، برای علاقمندان ارائه گردد. در این راستا با جمع‌آوریهای صحرایی و بررسی منابع مختلف علمی، شناسایی دقیق از گیاهانی كه استفاده دارویی از آنها بعمل می‌آید صورت گرفت. علاوه براین در طرح تحقیقاتی انجام شده، ایجاد یک بانک ژن زنده از گیاهان دارویی خراسان و احداث باغ نباتات دارویی مد نظر بوده است كه ضمن استفاده‌های آموزشی جهت دانشجویان وعلاقمندان، بتواند به‌عنوان یک بستر تحقیقاتی برای محققان محسوب گردیده و همچنین زمینه‌ای برای تكثیر و بذرگیری برخی از گونه‌های با اهمیت بیشتر را فراهم آورد تا بدین‌وسیله بتوان بهترین روش كاشت و تولید آنها را در شرایط آب و هوایی مشهد مورد بررسی قرار داد.
 

مواد و روشها

در ابتداء،گیاهان مورد نظر از عرصه‌‌های مختلف استان به‌صورت كامل شامل ریشه، ساقه، برگ، گل و حتی الامكان میوه جمع‌آوری و به حالت پرسشده خشكگردیدند، سپس بر روی كاغذ گلاسه چسبانده شده و ضمن ثبت مندرجات شناسنامه استاندارد گیاه (شامل اسامی علمی، فارسی و محلی گیاه، محل و ارتفاع جمع‌آوری و سایر اطلاعات مورد نیاز از جمله مقدار مصرف دارویی، نحوه مصرف و اندام دارویی مورد استفاده) جهت حفظ و نگهداری به هرباریوم مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی خراسان منتقل گردیدند. شناسایی علمی نمونه‌های گیاهی فوق با استفاده از منابع معتبر گیاهشناسی از قبیل فلور ایرانیکا، فلور ایران و غیره، و نیز نوع مصارف دارویی آنها با استفاده از اطلاعات محلی، كتابها و نسخ دارویی معتبر نظیر گیاهان دارویی دکتر زرگری و غیره که در قسمت منابع ذکر شده‌اند صورت گرفت.
هم چنین در این بررسی نقاط پراكنش گیاهان با توجه به مشخصات طبیعی رویشگاهها تا حد امكان تعیین شد و از اطلاعات هواشناسی و خاک‌شناسی نظیر: میزان بارندگی سالیانه، درجه حرارتهای مطلق، ماكزیممومینی موم، بافت و ساختمان خاك در صورت وجود در آمار ایستگاههای هواشناسی و منابع خاک شناسی، استفاده لازم به عمل آمد.
 

نتایج و بحث

با اتمام فاز اول این طرح 193 گونه گیاه دارویی از سطح استان خراسان جمع‌آوریی گردیده و مورد شناسایی قرار گرفت. نتایج بدست آمده نشان داد تیره‌های گیاهی نعناع "Lamiaceae" با 16جنس و 19 گونه، مرکّبان "Asteraceae" با 15 جنس و 19 گونه، بقولات "Fabaceae" با 13جنس و 14 گونه، چتریان "Apiaceae" با 11جنس و 13 گونه، شب بو "Brassicaceae" با 7 جنس و 7 گونه و اسفناجیان "Chenopodiaceae" با 4 جنس و 8 گونه، دارای بیشترین تعداد گونه‌های گیاهی دارویی در استان خراسان بوده که تعدادی از مهمترین گونه‌های آنها به شرح ذیل می‌باشند
Bunium persicum زیره سیاه
Dorema ammoniacum وشا
Ferula assa- foetida آنقوزه
Ferula gumosa باریجه
Heracleum persicum گلپر
Hypericum perforatum گل راعی
Nepeta binalodensis اسطوخودوس
Rheum ribes ریواس
Salvia lerrifolia نوروزك
Stachys lavandulifolia چای چوپان
Teucrium Polium كلپوره
Zataria multiflora ویشن شیرازی
Ziziphora clinopodioides آویشن باریك (آنخ)
Citrulus colocynthis هندوانه ابوجهل


Ferula gumosa
 

سپاسگزاری

در اجرای این طرح شایسته است كه از مساعدت و همکاری مدیریت مركز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی در فراهم نمودن زمینه های اجرای طرح و نیزاز سركار خانم مهندس ثقفی به خاطر ارائه طرح مقدماتی و انجام مراحل اولیه آن قبل از تفكیك وظایف وزارتخانه‌های جهاد و كشاورزی تشکر و قدردانی بعمل آید.
 

منابع

1- آئینه چی،یعقوب. مفردات پزشكی و گیاهان دارویی ایران.
2- امیدبیگی،رضا. 1374، رهیافتهای تولید و فراوری گیاهان دارویی،ج1و2.
3- اسدی، مصطفی. 1367، فلورایران، ج39-1.
4- راشد محصل، محمد حسن و همكاران. رستنیهای خراسان، گزارش مرحله اول طرح جمع‌آوری ‌و نامگذاری گیاهان استان خراسان (1361-66) نشریه شماره هرباریوم.
5- زرگری، علی. 1366 گیاهان دارویی. مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران. ج5-1.
6- گلگلاب، حسین.تیرماه1340.،گیا.
7- قهرمان، احمد. فلوررنگی.جلدهای 23-1
8- منوری، هادی. 1374. فلور كامپیوتری، گیاهان‌دارویی استان خراسان.
9- RECHIGER. K. H. Flora Iranica


Identification and collection of Herbal medicine in Khorasan Province

Abstract
Utilization of medicinal plants comebacks to historical life of human being. However, suitable use of them must be put on the basis of exact and scientific information about them. In this line, the first step is their collection and identification.
In the present paper, on the basis of plan on collection and identification of Khorasan medicinal plants (first phase), 193 species of medicinal plants were identified in this province including 57 family and 158 genera. Also, scientific, persian and local names along with localities of distribution, herbarium number, altitude of locality, therapeutic effects, method of consumption and ultilizable organs for any species were noted.The most important medicinal plants families associated with their genera and species in Khorasan province that identified in this plan are as the following :
Laminaceae with 16 genera and 19 species, Astraceae with 15 genera and 19 species, Fabaceae with 13 genera and 14 species, Apiaceae with 11 genera and 13 species, Brassicaceae with 7 generaand 7 species, Chenopodiaceae with 4 genera and 8 species.
Keywords: Identification, medicinal plants

خصو صیات اكولوژیكی و نیازهای رویشگاهی
هفت گونه مهم دارویی استان ایلام
ماشاالله محمد پور1 و حسین قر بانی2
1-عضو هیأت علمی مركزتحقیقات كشاورزی ومنابع طبیعی ایلا م 2 - كار شناس مركزتحقیقات كشاورزی ومنابع طبیعی ایلا م
ایلام-بلوار جنوبی امام- ساختمان شماره 2سازمان جهادكشاورزی- مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی-تلفن08413332012
 

خلاصه

در این بررسی عوامل اكولوژیكی مؤثربرپراكنش هفت گونه مهم دارویی مناطق مختلف استان ایلام ازارتفاع2240-780مترطی سالهای83-1381بررسی شدند. عوامل مورد تحقیق رویشگاهی شامل ارتفاع،درصد وجهت شیب،اقلیم، بارندگی و... می‌باشد.مینای پركپه ناجوربرگ معرف اقلیم ارتفاعات فوقانی، مورد معرف اقلیم نیمه خشك سرد و گونه‌های بومادران بیابانی،مریم نخودی ومریم گلی پرساقه دراقلیم خشك معتدل حضور دارند.شیرین بیان دراقالیم نیمه خشك ونیمه مرطوب سردو گل میمونی سازویی دراقلیم خشك معتدل تا نیمه مرطوب سردوخاك بابافت شنی وشنی سیلتی می‌روید.بیشترین فراوانی گونه‌های مورد بررسی دراقلیم نیمه مرطوب سرد می‌باشد.گونه‌های شیرین بیان، مریم گلی پرساقه در خاك با بافت متوسط شنی رسی دارای تركیبهای آهكی رشد می‌كنند.مریم نخودی دارای بیشترین فراوانی ومورد دارای كمترین فراوانی می‌باشد.
واژه‌های كلیدی: اكولوژیكی، رویشگاه، دارویی

 

مقدمه

استان ایلام به خاطرشرایط خاص اكولوژیكی وادا فیكی دارای گیاهان دارویی متنوع است.مساحت آن 19044كیلومترمربع است كه 000/200/1هكتار آن شامل اراضی مر تعی است. متوسط بارندگی و درجه حرارت سالانه به ترتیب بین 750-300 میلیمتر، 25-5 درجه سانتیگراد و شامل اقالیم بیابانی گرم میانی و خفیف، خشك معتدل،نیمه خشك معتدل وسرد، نیمه مرطوب سرد و ارتفاعات فوقانی است.با توجــه به استفاده گوناگون گیاها ن دارویی درصنایع مختلف و نقش و اهمیت آنها در زندگی انسان اقدام به بررسی گونه‌های مذكور گردید.
 

مواد و روشها

جمع‌آوری كلیه اسنادومدارك درزمینه پوشش گیاهی استان، تهیه واحدهای كاری مختلف براساس شرایط اكولوژیكی و اقلیمی، تعیین رویشگاههای اصلی گونه‌ها و جمع‌آوری اطلاعات مورد نیاز با همكاری افراد بومی و محلی دارای تجربه میدانی، تهیه وتكمیل اطلاعات كامل رویشگاهی و اكولوژیكی (درصدوجهت شیب، دما و بارندگی سالانه، گونه‌های همراه، بافت و عمق خاك) طبق فرمهای ازقبل طراحی شده و با استفاده از نقشه‌های هم دما، هم اقلیم و هم باران.

نتایج و بحث

استان ایلام با موقعیت خاص ژئوبتـانیكی و اقلیمی كه دارد گیاهان دارویی متنوعی یا در خود جای داده است.رویشهای گیاهی آن به نحو عمده متعلق به نواحی رویشی ایرانوـ تورانی وخلیج وعمانی می‌باشد كه از ارتفاع2400تا350متردردوناحیه شمالی وجنوبی استان پراكنش دارند.برخی گونه‌ها مانند مورد فقط تاارتفاع 1100متروبرخی نظیر كلپوره دامنه انتشار وسیعی دارند.نتایج این تحقیق نشان داد كه:
بومادران بیابانی (Achille tenuifolia) در ارتفاع860-780 متر،اقلیم خشك معتدل تا نیمه مرطوب سردوخاك با بافت شنی سیلتی می‌روید.میزان بارندگی ودمای متوسط سا لانه در رویشگاههای آن به ترتیب 458-445 میلیمتر، 18-19درجه سانتیگرادودرصد شیب محل استقرار25-5 می‌باشد. گونه مذكور بیشتربصورت پراكنده و در برخی نقاط (بانروشان ایلام) به‌صورت متراكم دیده می‌شود. بهترین رویشگاه منطقه سرنی و بیشترین فراوانی رادرارتفاع1000متر دارد.

گونه‌های همراه:

Anchusa strigosa,Plantago psyllum, Alcea aucheri
كلپوره(Teucrium polium) در ارتفاع 1620-780 متر، اقلیم خشك معتدل تا نیمه مرطوب سرد ودرخاك با بافت شنی رسی با عمق سطحی می‌روید. میزان بارندگی و دمای متوسط سالانه دررویشگاههای این گونه به‌ترتیب 581-445 میلیمتر، 12-19درجه سانتیگرادودرصد شیب محل استقرار 45-5 % می‌باشد. مریم نخودی به صورت پراكنده ودر برخی نقاط (گرزلنگر دره شهر) به صورت متراكم دیده می‌شود. بهترین رویشگاه آن منطقه پاقلعه چوار و بیشترین فراوانی را در ارتفاع 9000متری دارد.گونه‌های همراه :Alcea aucheri, Cichorium intybus, Olivieria decumbens,
مینای پركپه ناجوربرگ (polycephalum Tanacetum) در ارتفاع 2240- 1500متر، اقلیم نیمه مرطوب سرد تا ارتفاعات فوقانی، خاك با بافت سنگی و سنگلاخی و عمق سطحی می‌روید. مقدار بارندگی و دمای متوسط سا لانه دررویشگاههای این گونه به ترتیب 681-561 میلیمتر، 6-13درجه سانتیگراد ودرصــد شیـب محل استقرار 45-30% می‌باشد. گونه مذكور به صورت پراكنده در مناطق شمالی استان دیده می‌شود. بیشترین تراكم آن درارتفاع2240 متر(سیوان كوه)است.

 گونه‌های همراه

Verbascum Olivier , Amygdalus Orientalis ; Nepeta sp,phlomis persica
شیرین بیان (Glycyrrhiza glabra) درارتفاع 1700-1100 متر،اقلیم نیمه خشك سردتانیمه مرطوب سردو خاك با بافت متوسط می‌روید.میزان بارندگی ودمای متوسط سالانه در رویشگاههای این گونه به ترتیب 594- 497میلیمتر، 11- 16 درجه سانتیگراد ودرصد شیب محل استقرار30-5 می‌باشد. گونه فوق بیشتردر داخل اراضی زراعی و به صورت توده‌های متراكم (زرنه، ایلام، شیروان) دیده می‌شود.بهترین رویشگاه (قلا رنگ شیروان) و بیشترین حضور را در ارتفاع 1700 متر دارد. گونه‌های همراه:
Malva neglecta,Falcari vulgaris, Anchusa strigosa
مورد () (Myrtuscommunisدر ارتفاع1100-1000 متر، اقلیم نیمه خشك معتدل تا نیمه خشك سرد،خاك با بافت شنی وعمق سطحی می‌روید. میزان بارندگی ودمای متوسط سالانه دررویشگاههای این گونه به ترتیب 497-480میلیمتر، 16-17درجه سانتیگرادودرصد شیب محل استقرار10-5 می‌باشد. مورد به صورت پراكنده درچندنقطه استان (صالح آباد، مورت و میمه) دیده می‌شود.بهترین رویشگاه منطقه چوار می‌باشد. گونه‌های همراه : Verbascum olivieri, Cichorium مریم گلی پرساقه ) (Salvia multicaulis درارتفاع 1700-820 متر، اقلیم خشك معتدل تا نیمه مرطوب سرد وخاك با بافت سنگلاخی می‌روید. میزان بارندگی ودمای متوسط سالانه در رویشگاههای این گونه به ترتیب 594-451 میلیمتر، 11-18 درجه سانتیگراد و درصد شیب محل استقرار 35-5 می‌با شد.مریم گلی به‌صورت پراكنده در سطح استان دیده می‌شود. بیشترین فراوانی آن در ارتفاع 1100متری است. گونه‌های همراه:
Phlomis persica,Marrubium vulgar, Alcea aucheri, Ziziphora teniour,Teucrium polium
گل میمونی سازویی((Scrophularia striata
در ارتفاع 1450-780 متر، اقلیم خشك معتدل تا نیمه مرطوب سرد وخاك بابافت متوسط می‌روید.میزان بارندگی ودمای متوسط سالانه دررویشگاههای این گونه به ترتیب 553-445 میلیمتر،13-19درجه سانتیگراد ودرصد شیب محل استقرار20-5%می باشد.گونه مذكور به صورت پراكنده ودر برخی نقاط (انجیره،مورموری آبدانان) به‌صورت متراكم دیده می‌شود. بهترین رویشگاه آن تختان آبدا نان و بیشترین حضور را در ارتفاع1100متری دارد. گونه‌های همراه :
Teucriu Polium,Anchusa strigosa,salvia syriaca
 

سپاسگزاری

بدین وسیله از همكاری صمیمانه ریاست محترم مركز،همكاران بخش تحقیقات منابع طبیعی وامور عمومی قدردانی می‌شود..
 

منابع

1- قربانـی، حسین،1383-1381، گزارش پژوهشـی طرح جمع‌آوری و شنا سایی گیا هان دارویی استان ایلام
2- قلیچ نیا،حسن و همكاران،1380،بررسی پراكنش واكو لوژی 36گونه گیاهی اسانس‌دار در استان مازندران
3- محمدپور،ماشاالله، 1378-1377، بررسی مقدماتی فیتواكولوژی در استان ایلام،پایان نامه كارشناسی ارشد
4- مظفریان، ولی الله،1375،فرهنگ نامهای گیاهان ایران، فرهنگ معاصر

Ecological characteristics of 7 medicinal important species
of Ilam province
M.mohammadpour
Research center of Agricultural &natural resources of Ilam province Po.Box 386 Tel:08413332012
Email:mohammadpourr@yahoo.com

Abstract
In this consideration effective ecological factors on distribution of 7 medicinal importan species of Ilam province in different regions from 700-2240 meter height are studied. The factors studied in habitat were involved height ,climate,yearly precipitation & temperature,aspect & slope percentage.Tansey (Tanacetum polycephalum) indicator of over height climate.Myrtle(Myrtus communis) indicator of cold semi arid climate. Milfoil (Achillea tenuifolia),Germander (Teucrium polium) indicator of medial arid climate.Licoric(Glycyrrhiza glabra)growing in semi-arid &cold semi-humid climate. Figwort (Scrophularia striata) growing in medial arid-cold semi humid climate. Teucrium polium have very abundant & Myrtus communis have least abundant.
Keywords: Ecological, habitats, medicine

قره قات گیاه دارویی نادر و با ارزش شمال خراسان
تكتم مومنی مقدم 1، سید محسن حسینی 2 و علی احمدی1
1-كارشناسان ارشد جنگلداری اداره كل منایع طبیعی خراسان رضوی 2-استادیار دانشكده منابع طبیعی دانشگاه تربیت مدرس مشهد- بلوار وكیل‌أباد- وكیل أباد30- اداره كل منابع طبیعی خراسان
 

خلاصه

قره قات یا Saghafi &Assadi Ribes Khorasanica درختچه ایست نادر كه رویشگاه آن در ارتفاعات هزار مسجد استان خراسان می باشد. این گونه جز گونه های اندمیك و بومی استان بوده و تا كنون از هیچ نقطه دیگركشور و جهان گزارش نشده است. میوه قره قات كه گرد و زرشكی تیره مایل به سیاه است، به دلیل داشتن خواص دارویی توسط مردم محلی برداشت شده و در درمان بیماریهایی مانند فشار خون، عفونت معده و روده و رفع یبوست مورد استفاده قرار می گیرد. قره قات گونه ایست آبدوست ورویشگاه آن دركف آبراهه ها و در مناطق مرطوب دارای خاك سبك واقع شده است. بررسی ها نشان داد در رویشگاه مورد بررسی در این پژوهش تعداد413 اصله جست گروه قره قات وجود دارد كه اكثرا به طریق شاخه زاد و گاهاً دانه زاد زادآوری می كنند.
واژه های کلیدی : Ribes Khorasanica ، خصوصیات اکولوژیکی ، قره قات .
 

مقدمه :

ایران دارای یكی از غنی ترین فلورها ی دنیا می باشد. با توجه به اینكه درصدقابل توجهی از گونه های گ�