تعیین مناسبترین تاریخ كاشت تراكم بوته و دوره آبیاری بر عملكرد و درصد اسانس گیاه دارویی زوفا در استان تهران
غلامرضا نادری بروجردی 1 ، ابراهیم فراهانی 1 ، محسن بیگدلی 1 و حمید مدنی 2
1- پژوهشگران مركز تحقیقات كشاورزی ومنابع طبیعی تهران 2-استادیار دانشگاه آزاد اراك
تهران – خ طا لقانی –پلاك 605- مركز تحقیقات كشاورزی ومنابع طبیعی استان تهران –ص پ 151-15715
 

خلاصه

زوفا گیاهی است خشبی و چند ساله از تیره نعناع كه دارای ریشه مستقیم با انشعابهای فراوان می‌باشد. ساقه در این گیاه چهارگوش و گلهای آن دارای چهار رنگ سفید ـ آبی ـ صورتی و مخلوط می‌باشند كه در طول سرشاخه قرار دارند. از سر شاخه‌های خشك این گیاه یك نوع اسانس روغنی تهیه می‌شود كه حاوی پینوكامفن، آلفا و بتاپینن و الكهای سزكویی ترپن می‌باشد. در آزمایش انجام شده از طرح اسپیلت پلات با دو عامل فرعی در قالب طرح بلوكهای كامل تصادفی استفاده گردید. در این طرح یك عامل اصلی دوره آبیاری، با 4 سطح 5 روز، 10 روز، 15 روز یكبار، بدون آبیاری و همچنین دو عامل فرعی و  هر كدام در سه سطح تاریخ كاشت، 15 فروردین، 25 فروردین، 5 اردیبهشت و عامل () تراكم بوته در سه سطح 30×30 و 40×40 و 50×50 سانتیمتر در نظر گرفته شد.
واژه‌های كلیدی: زوفا، تاریخ كاشت، آبیاری

 

مقدمه

زوفا (Hyssopus officinalis) گیاهی خشبی چند ساله می‌باشد. منشاء این گیاه آسیای صغیر گزارش شده و از دریای خزر تا دریای سیاه و همچنین در مناطق شنی مدیترانه می‌روید. مقدار اسانس موجود در پیكر رویشی زوفا متفاوت بوده و بین 3/0 تا 1 درصد می‌باشد و بیشترین میزان اسانس در گیاه زوفا در سر شاخه‌های گلدار آن وجود دارد.مهمترین تركیبهای تشكیل دهنده اسانس را «پینوكامفن» به میزان 50% تشكیل می‌دهد، از تركیبهای مهم دیگر اسانس می‌توان از «آلفا و بتا پینن » « كامفن » و الكلهای سزكویی نام برد. پیكر رویشی این گیاه همچنین حاوی فلاونوئید، تانن 5 الی 8 درصد و مواد تلخ 3 الی 6 درصد و مواد دیگری مانند « دیوزمین»، « هیسوپین »، و تركیبهای موسیلاژی است.
 

مواد و روشها

اثر دوره آبیاریA)در چهار سطح: 5 روز یكبار (a1)، 10 روز یكبار(a2)، 15 روز یكبار(a3)، بدون آبیاری (a4) به عنوان كرت اصلی(عامل اصلی) و دو عامل فرعی اول شامل: تاریخ كاشتB در سه سطح 15 فروردین (b1)، 25 فروردین(b2)، 5 اردیبهشت (b3)، و عامل فرعی دوم شامل تراكم بوته C در سه سطح: تراكم 110000 بوته در هكتار كه معادل فاصله 30 ×30سانتیمتر است (c1) و تراكم 60000 بوته در هكتار كه معادل فاصله 40 ×40 سانتیمتر است (c2) و تراكم 40000 بوته معادل فاصله 50 ×50 سانتیمتر است (c3) در سه تكرار در طرح اسپلیت پلات با دو عامل فرعی در قالب طرح بلوكهای كامل تصادفی مورد آزمایش قرار گرفته است.
 

نتایج و بحث

بین تكرارها (R) یا بلوكها هیچ‌گونه اختلاف معنی داری وجود نداشت وبررسی عامل A (دوره آبیاری) نشان می‌دهد كه بین آنها در سطح 1% اختلاف معنی دار وجود دارد همچنین عامل B (تاریخ كاشت) اختلاف معنی داری در سطح 1% از خود نشان می‌دهد.بررسی اثرات متقابل تیمارها نشان می‌دهد كه عامل AB (دوره آبیاری * تاریخ كشت) و اثر تقابل BC (دوره آبیاری × تراكم بوته) در سطح 1% اختلاف معنی دار دارندواثر متقابل AC (تاریخ كاشت× تراكم بوته) و اثر متقابل ABC (دوره آبیاری در تاریخ كاشت در تراكم بوته) دارای اختلاف معنی دار نمی باشد.
بررسی میانگین عملكرد اندام هوایی نشان می‌دهد كه بهترین عملكرد اندام هوایی را دوره آبیاری 10 روزه در تاریخ كشت اول و تراكم بوته 30 ×30داشته اند.و بهترین عملكرد اندام هوایی زوفا در حالت a1b2c1 (دوره آبیاری 5 روزه × تاریخ كاشت 25 فروردین × تراكم 30 × 30) و حالت a1b1c1 (دورة آبیاری 5 روزه × تاریخ كاشت 15 فروردین × تراكم 30 × 30) می‌باشد0 همچنین تیمارهای a1b1c2 و a2b1c2 با42/0 درصد و تیمار a2 b2c2 با 3/1 درصد به ترتیب كمترین و بیشترین درصد اسانس را داشته اند.



جدول شماره 1-1- جدول تجزیه واریانس طرح
 

سپاسگزاری

با تشکر و سپاس از آقایان مهندس پرویزبابا خانلو (هماهنك كننده طرح)، دكتر محسن بیگدلی و مهندس بهنام میرکریمی و مهندس هادی بندعلی و خانم مهندس ناهید عیسی‌زاده که در کلیه مراحل اجرای طرح با این جانب همکاری نموده‌اند.
 

منابع

1ـ نجف پور نوائی. مهردخت، 1378، اثر كودهای شیمیائی اوره و سوپر فسفات تریپل بر میزان بذردهی گیاه زوفا، تحقیقات گیاهان داروئی و معطر (4) مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع، شماره 216
2ـ نجف پور نوائی. مهردخت، میرزا. مهدی، 1381، مقایسه تركیبهای شیمیائی اسانس برگ گیاه زوفا در شرایط كشت و رویشگاه طبیعی، تحقیقات گیاهان داروئی و معطر ایران (18) مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع، شماره 317.
3ـ میرحیدر. حسین، 1372، معارف گیاهی، جلد ششم، انتشارات فرهنگ اسلامی
4- Tsankova, Konaktchiev, Genuora (1993), Chemical composition of the essential oils of two hyssopus officinalis taxa. Journal of essential oil.
5- Veres. V. Varga, E. Dobos, A. 1996. Investigation of the composition of essential oils of hyssopus officinalis L. Population, Proceed. 27th International sympos. Essent. Oils, Vienna.



The Detection of the best cultivation time, plant concetration,
irrigation period for growth of airial parts and effective subtances derived from medical plant of Hyssopus officinalis
in Tehran province.
Naderi Brojerdi- Gh,Farahani –E.,Bigdali –M,.Madani- H
Tehran Agriculture and Natural Resources Research center

Abstract
Hyssopus officinalis belongs to family of labiatea plants. Essential oil of this plant obtain pinokamphen, alpha and beta pinen and sezquiterpen alchols.In this survey essential factor of irrigation period (A) with 4 level, every 5 days, every ten days, every 15 days and without irrigation and two factors of B in three cultivation time, 4 Apr., 14 Apr. and 25 Apr. and c in three plant contration 30*30, 40*40 and 50*50 are considered.According to results best time of cultivation is 14 Apr. The best time for production of essential oil is 14 Apr. the best time for oproduction of essential oil is 14 Apr, and the best plant concentration is 30*30. In areas that involved with few water and irrigation problem the irrigation period of every 15 days can be considered.
Keywords: cultivation time, irrigation period, Hyssopus officinalis

بررسی اثرات تاریخ كاشت وروش كاشت بر عملكرد و اجزاء
عملكرد گیاه دارویی سیاهدانه
نرجس كازرانی1، لادن سعد آبادی2، فرهاد سعیدی نایینی 3 و پروانه دشتی4
1-محقق مركز تحقیقات كشاورزی استان بوشهر2-كارشناس ترویج 3-محقق آفات وبیماریها 4- تكنسین ترویج
برازجان - جاده شاهزاده ابراهیم، مر كزتحقیقات كشاورزی ومنابع طبیعی استان بوشهر ص-پ 333-75615
 

خلاصه

به منظور بررسی اثرروش كاشت وتاریخ كاشت برعملكرددانه واجزاء عملكرد گیاه دارویی سیاهدانه آزمایشی در مزرعه كشاورز با استفاده از طرح اسپلیت پلات برپایه بلوكهای كامل تصادفی با دو عامل و3تكراردر سال زراعی 82-81 انجام شد.تیمارهای آزمایش شامل:
- روش كاشت در دوسطح : كرتی M1=و جوی وپشته M2= به عنوان عامل اصلی.
- تاریخ كاشت در 5 سطح: 15/8 D1=،30/8 D2=، 15/9D3 =،30/9 D4 =، 15/10D5= به عنوان عامل فرعی می‌باشد.
در این آزمایش بذرهادر4 خط كاشت به طول 2 متروفواصل بین ردیفی40 سانتیمتر وبین بوته‌ای 20 سانتیمتر كاشته شدند. نتایج بدست آمده نشان دادكه روش كاشت تاثیر معنی‌داری برعملكرددانه، تعدادشاخه فرعی وتعدادكپسول درغلاف نداشت، ولی اثرروش كاشت وتاریخ كاشت برارتفاع بوته درسطح احتمال 5% دارای تفاوت معنی‌داری بود.همچنین تاریخ كاشت بر صفات عملكرددانه، تعدادكپسول دربوته وتعداد شاخه فرعی تفاوت معنی‌داری در سطح احتمال 1% داشت، اثرمتقابل دو عامل (تاریخ كاشت * رقم) برای صفات عملكرد دانه، تعدادشاخه فرعی وتعدادكپسول دربوته در سطح احتمال 1% معنی‌دار بود. بیشترین میانگین عملكرددانه درتاریخ كاشت سوم (15/9 ) با روش كاشت جوی پشته 700 كیلوگرم در هكتار وكمترین میانگین عملكردانه با روش كرتی در تاریخ كاشت پنجم (15/10 ) با 6/215 كیلوگرم در هكتار بود.
واژه‌های كلیدی : روش كاشت، تاریخ كاشت، عملكرد، گیاه دارویی، سیاه دانه

 

مقدمه

استفاده درمانی وغذایی(ادویه) ازگیاه سیاهدانه از قدیم در بین مردم استان بوشهربسیار رایج بوده است. وجود عطاریهای بیشماردراستان دال براین ادعاست.عدم امكانات پزشكی درازمنه قدیم دراستان، روش درمان با داروهای گیاهی را از گذشته تاكنون در بین مردم بسیار متداول نموده است.به رغم مصرف فراوان، این گیاه دراستان نمی رویدواز سایر استانها وارد می‌شود.
از آنجایی كه بیشتر ین سطح كشت محصولات زراعی استان در بخش مركزی قراردارد وبیشتر مردم این بخش به كشاورزی اشتغال دارند همچنین.داشتن زمستانهای ملایم توام با بارندگی، ایجاد تنوع زراعی دربین محصولات كشاورزی استان وبالابودن قیمت گیاه دارویی سیاهدانه واستقبال كشاورزان ازتولید محصولات گران قیمت وكم هزینه به‌ویژه در بین زنان روستایی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است بنابراین جهت آشنایی با اصول زراعی آن و دستیابی به روش كاشت وتاریخ كاشت مناسب در جهت افزایش عملكرددانه گیاه دارویی سیاهدانه طرح حاضر اجراگردید.

 

مواد و روشها

این آزمایش در قالب طرح كرتهای یكبار خردشده (split plot) بر پایه بلوكهای كامل تصادفی در 3 تكراردر قطعه زمینی كه سال قبل آیش بود انجام شد.عوامل مورد بررسی عبارت بودند از:
1- روش كاشت به عنوان عامل اصلی شامل 1-كرتی 2- جوی وپشته
2- تاریخ كاشت به عنوان عامل فرعی شامل 15/8، 30/8 ،15/9، 30/9 ، 15/10
هر كرت آزمایشی مشتمل بر 4 خط كاشت به طول 2متر، فاصله بین ردیف 40 سانتیمتر وبین بوته‌ای 10 سانتیمتر و مساحت هركرت 3 متر مربع بود. پس از آبیاری كرتهای آزمایشی، تیمارهای تاریخ كاشت مورد نظر در هر دو روش كاشت (كرتی وجوی پشته ) اعمال شد. بذر مورد استفاده محلی اصفهان بود. پس از استقرار گیاه درخاك بوته‌ها دردومرحله تنك گردیدند. در طول دوره رویش مراقبت‌های زراعی برای كلیه تیمارها به‌طور یكنواخت انجام شد.براساس آزمون خاك مقادیركودهای مصرفی شامل 140 كیلوگرم درهكتاراوره، سولفات پتاسیم به میزان 300 كیلو گرم درهكتار وفسفات آمونیم به میزان 180 كیلو گرم در هكتار همراه با 15 تن درهكتار كوددامی بود.یادداشت برداریهای لازم ازجمله تاریخ سبز شدن، شروع گلدهی، شروع كپسول، پایان گل وزمان رسیدن محصول صورت گرفت. داده‌های خام حاصل از صفات مورد بررسی همراه با میزان عملكرددانه مورد تجزیه وتحلیل آماری قرارگرفت و مقایسه میانگین صفات به روش آزمون دانكن صورت پذیرفت.
 

نتایج و بحث

بذر سیاهدانه درتاریخ‌های مختلف كاشت بین 20-6 روز سبز شدند.به طوری كه كمترین روز تاسبز شدن متعلق به تاریخ كاشت اول بین (8-6 )روز وبیشترین روز تا سبز شدن (20 روز) متعلق به تاریخ كاشت پنجم (15/10) كه علت آنرا می‌توان كاهش دما دانست.تجزیه واریانس ساده برروی داده‌های خام حاصل از صفات عملكرد دانه، ارتفاع بوته، تعداد كپسول دربوته، تعدادشاخه فرعی انجام شد، نتایج نشان دادكه عامل روش كاشت بر صفات عملكرد دانه، تعدادكپسول در بوته وتعدادشاخه فرعی تاثیر معنی‌داری مشاهده نشد. ولی عامل تاریخ كاشت برصفات یاد شده تفاوت معنی‌داری در سطح احتمال 1% داشت كه بیانگر اهمیت عامل D (تاریخ كاشت) است یعنی تغییر تاریخ كاشت (كاهش یا افزایش) باعث تغییر در عملكرددانه می‌شود واثر این عامل بیشتر از عامل M (روش كاشت) می‌باشد، افزایش عملكرددانه بایستی به عنوان یك عامل مهم مد نظر قرار گیرد. اثرمتقابل دوعامل (روش كاشت*تاریخ كاشت) برصفات عملكرددانه، ارتفاع بوته، تعدادكپسول در بوته، تعدادشاخه فرعی تاثیر معنی‌داری در سطح احتمال 1%‌داشت(جدول شماره 1). نتایج مقایسه میانگین صفات به روش آزمون دانكن نشان داد كه بیشترین عملكرددانه متعلق به تاریخ كاشت سوم (15/9 - جوی وپشته) با 700 كیلو گرم درهكتاروكمترین عملكردانه به تاریخ كاشت پنجم(15/10-كرتی) با6/215 كیلوگرم در هكتاربود. همچنین یادداشت برداریهای ثبت شده نشان داد كه بیشترین دوره گلدهی متعلق به تاریخ‌های كاشت اول تا سوم بین 29-24 روز بود حاكی از آن است كه گیاه فرصت كافی جهت رشد مراحل فیزیولوژیكی خود دارد. وكمترین دوره گلدهی در تاریخ‌های كاشت چهارم تا پنجم (15/10-30/9) با 18 -16 روز در هر دو روش كاشت بود كه حاكی از آن است كه با افزایش دما در تاریخ‌های دیر كاشت بوته‌ها سریعتر وارد مرحلة زایشی می‌شوند و میزان تلقیح گل كاهش یافته ودر نتیجه تعداد كپسول در بوته نیز كاهش می‌یابد ودرنهایت با افت شدید عملكردانه مواجه گردید به طوری‌كه كمترین میانگین عملكرددانه متعلق به تاریخ‌های كاشت 30/9 و15/10 بود
 

جدول شماره 1- تجزیه واریانس عملكردانه وسایر صفات مورد بررسی گیاه دارویی سیاهدانه

Ns ،* و ** به ترتیب غیر معنی‌دارومعنی‌دار در سطوح احتمال 5 و1 %

منابع

1- آزاد بخت، محمد. 1378 رده‌بندی داروهای گیاهی. موسسه فرهنگی انتشاراتی تیمورزاده -نشر طبیب
2- زرگری علی. 1368 گیاهان دارویی جلد اول. انتشارات دانشگاه تهران
3- زمان، ساعد1374 گیاهان دارویی انتشارات ققنوس (ترجمه)

A study on the Effect of planting date and planting method on yield and yield components of Nigella sativa L.
N-Kazerani, L.Saadabadi,F.S.Naeini, P.Dashty
dmnkaze@yahoo.com
Borazjan- Agri. Research Center , P.O. Box 333-75615

Abstract
In order to study the effect of planting method and sowing date , a field experiment was conducted at the field of farmer (2002-2003). This experiment was carried out in split plot design with two factors. Based on RCBD. Main plot was at two levels : 1- plot 2- ridge, sub plot was sowing date at 5 levels :8.21, 8.30. 9.15, 9.30, 10.15 in three reolication with row spacing 40*10 centimeter. Results indicated that planting method was not significant on grain, height plant, pod number per plant and branch number, but sowing date was significant (P=1%) on recorded traits and there was a significant interaction bet ween two factors (p=1%). The heighest of yield was 700kg per hectar in (9.15) ridg method.
Keywords: Pianting method, Nigella sativa, yield

ریزازدیادی گیاه دارویی آلوئه (Aloe barbadensis Mill)
در شرایط كشت درون‌شیشه‌ای
جواد فتاحی مقدم، یوسف حمیداوغلی، و رضا فتوحی قزوینی1
1- به ترتیب كارشناسی ارشد باغبانی، استادیار و دانشیار گروه علوم باغبانی دانشكده كشاورزی دانشگاه گیلان
 

خلاصه

آزمایشی جهت بررسی امكان ریزازدیادی گیاه آلوئه با استفاده از ریزنمونه نوك شاخساره انجام شد. شاخساره‌های تولید شده سه مرتبه بازكشت شدند و در بازكشت چهارم ریزنمونه‌ها جهت ارزیابی به دو روش كشت گردیدند. در روش اول ریزنمونه‌ها به صورت كامل (سرزنی نشده) و در روش دوم ریزنمونه‌ها جدا و سرزنی شد. ریزنمونه‌ها روی دو نوع محیط، كشت گردید و متغیرهای میزان پرآوری و تعداد برگ، ارزیابی شدند. بر اساس نتایج بدست آمده، بكارگیری روش اول و محیطA جهت حداكثر پرآوری كه هدف ریزازدیادی آلوئه است توصیه می‌شود.
واژه‌های كلیدی: آلوئه، ریزازدیادی، كشت درون شیشهای

 

مقدمه

گیاه صبرزرد مشهور به آلوئه ورا با نام علمی barbadensis Mill. Aloe به خانواده Aloeaceae تعلق دارد. ژل حاصل از برگهای این گیاه به عنوان یك ماده اولیه در ساخت دارو (4) و تولید كرمهای آرایشی از اهمیت زیادی برخوردار است (5). در آلوئه روش ازدیاد جنسی منتج به نوعی تفرق ژنتیكی در گیاهان تولید شده می‌شود (3)، بنابراین ازدیاد آلوئه معمولا به صورت رویشی (پاجوش) صورت می‌گیرد. چون ازدیاد این گیاه به روش سنتی (بذر یا پاجوش) نمی‌تواند در كوتاه مدت گیاه مورد نیاز را جهت تولید تجاری فراهم آورد(3)، بنابراین با استفاده از كشت درون شیشه‌ای می‌توان نسبت به تولید انبوه و سالم آلوئه اقدام نمود.
در كشت درون شیشه‌ای آلوئه باززایی گیاه از كالوس بسیار مشكل است. اما در مقابل ریزازدیادی بدون القاء كالوس با استفاده از كشت نوك شاخساره1 بر روی محیط رشد MS2 حاوی BAP و 2,4-D به راحتی صورت می‌گیرد (2). حداكثر پرآوری و ریشه‌زایی‌ ریزنمونه‌ها (10-8 شاخساره) بر روی محیطMS حاوی 5 میكرومول IBA گزارش شده است. در مواردی از كشت نوك شاخساره‌های جدا شده تنها یك گیاه تولید شده است. علاوه بر این افزودن سایتوكینین‌ها به محیط حاوی یك نوع اكسین تشكیل جوانه‌های نابه جا و جانبی را تسهیل می‌نماید (3). با توجه به موارد فوق آزمایشی جهت بررسی امكان ریزازدیادی آلوئه انجام شد.
 

مواد و روشها

نمونه‌های موردنیاز از گیاهانی كه به صورت رویشی از گیاهان بالغ تولید شده‌اند گرفته شد. نوك شاخه‌ها همراه با دو برگ اولیه جدا و در آب جاری به طور كامل شستشو داده شد. سپس در محلول 20% هیپو‌كلریت سدیم به مدت 15 دقیقه ضدعفونی و دوباره سه بار با آب مقطر شستشو گردید. ریز‌نمونه ‌نوك شاخساره به طول 4-3 میلیمتر در زیر بینی‌كولار جدا و بر روی محیط كشت پایه MS همراه با ساكارز به میزان 3% و آگار به مقدار 8 گرم در لیتر در دو تیمار هورمونی شامل محیطA (MS+IAA+Kn) و محیطB (MS+IBA+Kn) از هر یك به میزان 5 میكرومول در لیتر و 8/5 pH= كشت گردید. سپس كشت‌ها در دمای 1 -26درجه سانتیگراد و 16 ساعت روشنایی (2000 لوكس) و 8 ساعت تاریكی، در انكوباتور قرار گرفت.
پس از رشد اولیه نمونه‌ها، جهت ارزیابی قدرت شاخه‌زایی، افزونه‌ها سه بار بازكشت گردید. در بازكشت چهارم نمونه‌ها جهت ارزیابی به دو روش جدا و بر روی محیط كشت قرار گرفت. در روش اول، ریزنمونه‌ها به طول 4-3 میلیمتر و در روش دوم ریزنمونه‌ها به طول 4-3 میلیمتر و طوری كه به مریستم انتهایی صدمه وارد نشود سرزنی3، و به صورت آزمایش فاكتوریل در قالب طرح كاملًا تصادفی در سه تكرار كشت، و صفات، میزان پرآوری، تعداد برگ به طور هفتگی و در مدت پنج هفته یادداشت برداری و مورد تجزیه و تحلیل آماری قرار گرفت در مرحله ریشه‌ زایی، شاخساره‌های 3-2 سانتیمتری حاصل از مرحله پرآوری، پس از جدا نمودن از ریزنمونه اولیه در محیط MS حاوی 5/0 میلی‌گرم در لیتر IBA و IAA كشت شد. بعد از گذشت 3 هفته، شاخساره‌های ریشه‌دار شده جهت سازگاری با محیط بیرون به گلدان منتقل شدند.
 

نتایج و بحث

نتایج تجزیه واریانس برای تمام صفات نشان داد كه تفاوت دو تیمار هورمونی بر روی كلیه صفات در سطح احتمال 05/0 معنی‌دار است. مقایسه میانگین‌ها نشان داد كه متوسط پرآوری در محیط A در بالاترین سطح بود (شكل‌ 1). این نتیجه با گزارش میر و استادن (1991) مبنی بر بالا بودن میزان پرآوری در محیط حاوی IAA مطابقت دارد. بالاترین میزان پرآوری در حالت استفاده از تركیب -روش2-محیطA- (متوسط 67/6 گیاهچه به ازاء هر ریزنمونه) و كمترین در حالت -روش2-محیطB- (متوسط 33/2 گیاهجه به ازائ هر ریزنمونه) بدست آمد (شكل شمارة 1). میر و ‌استادن(1991) بیشترین پرآوری را در استفاده از -روش2-محیطA- بدست آوردند.كشت نمونه كامل اغلب منتج به تولید چند گیاهچه از نوك شاخساره گردید كه این نتیجه با گزارش میر و استادن1 مبنی بر تولید یك گیاهچه از مریستم انتهایی مغایرت دارد. استفاده از IAA و IBA همراه سایتوكینین‌ها هیچ گونه مانعی در اندام‌زایی ایجاد نمی‌كنند. به طور كلی استفاده از تنظیم‌كننده‌‌های اكسینی در مرحله پرآوری به منظور خنثی كردن اثر غلظت بالای سایتوكینین و در نتیجه رشد متعادل نمونه است (1).
در محیط B میزان تولید برگ در بالاترین سطح قرار داشت (شكل شمارة 2). در محیطA گیاهچه‌های تولید شده از نوع جوانه‌جانبی و خوشه‌ای بودند. این نتایج با گزارش ناتالی و همكاران2 (1990) مطابقت دارد. برگها در محیطA سبز روشن، اما در محیطB سبز تیره بود كه با نتایج میر و استادن مبنی بر تولید برگهای سبز تیـــره در ح‍ضور IAA و سبز روشن در حضور IBA مغایرت دارد. در هر دو محیط مورد آزمایش همانند گزارش میر و استادن هیچ گونه كالوسی مشاهده نشد.گیاهچه‌های 3-2 سانتیمتری به محیط ریشه‌زایی منتقل شدند و با بازدهی نزدیك به 100% به شرایط برون‌شیشه‌ای سازگاری یافتند.


 

میانگین شاخساره
محیط كشت

شكل شمارة 1: اثر متقابل روش و محیط روی پرآوری


 

میانگین تعداد برگ
محیط كشت

شكل شمارة 2: اثر متقابل روش و محیط روی تعداد برگ

 

منابع

1- حاج‌نجاری، ح. 1373. ریزازدیادی. انتشارات موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع.
2- Castorena, I; Natali, L and Cavallini, A. (1988) In vitro culture of Aloe barbadensis Mill. Morpho- genetic ability and nuclear DNA content. Plant Science, Irish Repablic. 55:1, 53-59
3- Meyer, H.J and Staden, J.V; (1991) Rapid in vitro propagation of Aloe barbadensis Mill. Plant Cell, Tissue and Organ Culture. 26:3, 167-171.
4- Natali, L; Sanchez, I.C and Cavalini, A; (1990) In vitro culture of Aloe barbadensis Mill. Micropropagation from vegetative meristems. Plant Cell, Tissue and Organ Culture. 20:1, 71-74
5- Reynolds, T and Dweck A.C; (1999) Aloe vera leaf gel: a review update. Journal of Ethnopharma- cology. 68, 3-37


Micropropagation of a medicinal plant (Aloe barbadensis Mill)
by tissue culture condition
Fattahi Moghadam, J., Y. Hamidoghli and R. Fotouhi Ghazvini1
1. MSc. of Horticulture, Assistant Professor and Asociate Professor, respectively. Faculty of Agriculture. Guilan University, Rasht

Abstract
An experiment was conducted to investigate the micropropagation of Aloe via shoot tip explant. After four subcultures, Explants were taken two methods including undecapitate and decapitate and then cultured on two different media. Variables of proliferation rate and number leaf were recorded after five weeks. Results showed that combination of medium A and method two had the highest rate of proliferation (6.67 shoot).
Key words: Aloe, Micropropagation, Medicinal plant

بررسی و مطالعه مقاومت بذرها 17 گونه دارویی به شرایط پیری زودرس
محمد علی علیزاده
عضو هیأت علمی موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع
كرج- حسین آباد، ایستگاه تحقیقاتی البرز- بخش بانك ژن-ص-پ، 343- 31585
Email: Alizadeh@rifr-ac.ir
 

خلاصه

در این آزمایش بذرها 17 گونه دارویی، در قالب طرح كاملا تصادفی سه تكرار و چهار تیمار در شرایط آزمایشگاه مورد آزمون جوانه‏زنی به روش پیری زودرس در مقایسه با شرایط استاندارد قرار گرفتند. با توجه به معنی‏دار بودن صفات جوانه‏زنی و سرعت جوانه‏زنی بذرها بعضی از گونه‏های فوق در شرایط پیری‏زودرس در مقایسه با شرایط نرمال، می‌توان نتیجه گرفت كه بذرها بعضی از گونه‏ها نسبت به شرایط پیری زودرس مقاوم بوده و بنابراین از خاصیت انبارداری بالاتر برخودار بودند. همچنین به دلیل بالا بودن درصد جوانه‏زنی و سرعت جوانه‏زنی در شرایط پیری زودرس دلیل بر شكسته شدن خواب بذرها در شرایط پیری زودرس می‏باشد.
واژه‏های كلیدی: جوانه‏زنی، شاخص بنیه بذر، پیری زودرس
 

مقدمه

جوانه‏زنی به روش استاندارد، تحت تاثیر شرایط مطلوب محیطی(رطوبت، درجه حرارت، اكسیژن و نور) قرار گرفته و درصد جوانه‏زنی، سرعت تجمعی جـوانه‏زنی و شــاخص بنیه بذر محـاسبه می‏گردد. نكته مهمی كه در این آزمون قابل ذكر می‏باشد این است كه بعضی از بذرها دارای سازوكار خواب هستند و لازم است كه مورد توجه قرار گیرد. جهت شكستن خواب بذرها از روشهای مختلف فیزیكی, شیمیایی و پیش سرمادهی استفاده می‏شود. آزمون پیری زودرس بذر یعنی قرار دادن بذرها در شرایط مصنوعی درجه حرارت -C40 و رطوبت نسبی 100% كه باعث تسریع در متابولیسم بذر و در نتیجه سبب زوال پذیری سریع آن می‌گردد. در این شرایط، درصد و سرعت جوانه‏زنی و بنیه بذر كاهش می‏یابد و همچنین در اثر این فرایند گیاهچه‏های غیرعادی تولید شده و طول ریشه وساقه گیاهچه‏ها و میزان كلروفیل آنها كاهش پیدا می‏كند(1). شرایط پیری زودرس باعث خسارت به غشاهای بذر شده و اسیدهای نوكلوئتیك، سیستم سنتز پروتیین با فعالیت‏ آنزیم‏های پروتئاز و نوكلئوتئاز افزایش می‏یابد(2).

مواد و روشها

نمونه‏های بذر 17 گونه دارویی (فهرست جدول شمارة 1) جهت تعیین خلوص فیزیكی، و آزمونهای اولیه بذر (تعیین رطوبت و وزن هزاردانه) در آزمایشگاه تكنولوژی بذر بانك ژن، مورد آزمون اولیه قرار گرفتند. آزمایش در قالب طرح كاملاً تصادفی با سه تكرار و 4 تیمار به صورت آزمایشگاهی انجام شد. تیمارها عبارت بودند از بذرها شاهد (بدون قرار گرفتن در شرایط پیری زودرس)، قرار دادن بذرها به مدت 24، 48 و 72 ساعت در معرض شرایط پیری زودرس. تعداد150 عدد بذر از هر تیمار پس از استریل شدن با الكل اتیلیك70% (به مدت پنج ثانیه) با آب مقطر شسته شده و در سه تكرار50 تایی در پتری‏دیشهایی با قطر cm10 بر روی دو لایه كاغذ صافی واتمن قرار داده شدند. نمونه‏های مورد كشت به شرایط ژرمیناتور با دمای -C3- 20 و نور هزار لوكس منتقل شدند. درصد و سرعت جوانه‏زنی و شاخص بنیه مورد محاسبه قرارگرفتند.
 

نتایج و بحث

طبق نتایج حاصل از جدول شمارة 1، اكثر بذرها گونه‏ها برای درصد و سرعت جوانه‏زنی در شرایط پیری زودرس در مقایسه شاهد تفاوت معنی‏داری را نشان داده‏اند. بذرها دو گونه رازیانه و توت‏روباهی از نظر درصد جوانه‏زنی و سرعت جوانه‏زنی معنی‏دار نشده كه دلیل بر مقاومت بذرها این دو گونه در شرایط پیری زودرس بود. همچنین درصد جوانه‏زنی بذر گونه وارنگ‏بو حاصل از شرایط پیری زودرس در مقایسه با شاهد تفاوت معنی‏دار نداشته، ولی از نظر سرعت جوانه‏زنی گونه فوق تفاوت معنی‏دار با شاهدش داشت. درصد جوانه‏زنی و سرعت جوانه‏زنی بذرها بعضی از گونه‏ها، نظیر كاكوتی، قدومه، خارمریم و بومادران ایرانی در دوره‏های پیری زودرس، به خصوص در تیمارهای 48 و72 ساعت در مقایسه با شاهد دارای كاهش بوده كه این موضوع بیان كننده اثر نمودن شرایط پیری زودرس بر كیفیت فیزیولوژیكی بذر می‏باشد. به طور مثال، درصد جوانه‏زنی و سرعت جوانه‏زنی بذر گیاه قدومه كه در شرایط پیری زودرس 72 ساعت كاهش داشته و میزان صفرتنزل پیدا كرد، ولی در شرایط نرمال آن به میزان 91% بود. درصد جوانه‏زنی و سرعت جوانه‏زنی بذرها بعضی از گونه‏ها در شرایط پیری زودرس دارای افزایش و یا در حد شرایط نرمال (شاهد) بوده‏اند. علت این پدیده بر طرف شدن خواب فیزیكی بذرها در شرایط پیری زودرس بوده، زیرا گرمای مرطوب حاصل از شرایط پیری زودرس موجب نفوذپذیر شدن پوسته سخت آنها به آب و هوا شده وشرایط برای جوانه زنی مساعد می‏گردد(3). دلیل فیزیولوژیكی شكستن خواب بذر از بین رفتن مواد بازدارنده جوانه‏زنی و فعال شدن آنزیم‏ها جهت جوانه‏زنی می‏باشد. شاخص بنیه بذر، تابعی از رشد طولی گیاهچه (طول ریشه و ساقه) و درصد جوانه‏زنی بود. با توجه به اینكه درصد جوانه‏زنی بذرها بعضی گونه‏ها، در شرایط پیری زودرس در مقایسه با شرایط نرمال یعنی شاهد كاهش داشته و در بعضی از موارد نظیر بذرها قدومه به صفر رسیده بود، بنابراین شاخص بنیه هم تابعی از درصد جوانه‏زنی و سرعت تجمعی جوانه‏زنی بوده است (نمودار شمارة 1). از گیاهان مورد ذكر می‌توان بارهنگ، گل‏گاوزبان، مریم‏گلی و دیگر گونه‏ها را ذكر كرد.
 

جدول شمارة 1: واریانس، میانگین، درصد و سرعت جوانه‏زنی بذرها با  تیمارها در مقایسه با شاهد.